Qrim xonligi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 333–334-b. — ziyouz.com
Qrim xonligi - Oltin Örda davlatidan ajralib çiqqan va Qrim ya. o.da joylaşgan turkiy davlat (1443— 1783). Q.x.ga Davlat Hoji Garay asos solgan. U özaro uruşlardan söng badavlat tabaqalar va Buyuk Litva knyazligi yordamida mustaqil tatar davlatini barpo etgan (1443). Poytaxti — Eski Qrim ş. 16-a. boşlaridan to 1736 y.gaça Bokçasaroy. Bu davlatga Quyi Dnepr böyi ham kirgan. Aholi quyidagi subetnoslarga bölingan: daşt (nöğay tatarlari), toğ oldi (tatlar), jan. qirğoq (yaliboylso). Qrimtatar tilida sözlaşgan. Islom dinining sunniy mazhabiga e'tiqod qilişgan. Q.x. aholisining etnik madaniy qiyofasi şakllanişida xazar, qipçoq, nöğay va b. turkiy xalklar bilan birgalikda tub joy aholi (tavrlar, kimmeriylar, alanlar va b.) muhim rol öynaşgan.
Q.x.ni garaylar sulolasi boşqargan. Davlat Hoji Garay vafot etgaç (1466), uning öğli Mengli Garay davrida Q.x. Usmonli turk sultonligining vassa-liga aylangan (1475). Mengli Garay poytaxtni Boqçasaroyga köçirtirgan. Moskva uluğ knyazi Ivan III Vasilyeviç Q.x. bilan Oltin Örda örtasidagi nizolardan foydalanib, Mengli Garay bilan özaro ittifoq tuzgan. Mengli Garay qöşini Polşa-Litva qiroli Kazimir IV mulkiga hujum qilib, uni Katta Örda xoni Ahmadga yordam berişdan çalğitgan. Keyinçalik Q.x. bilan Rossiya örtasidagi munosabatlar yomonlaşgan.
Q.x. 16-a.da kuçayib, Moskva, Tula va b. rus şaharlarini bir neça marta qamal qilgan. 1613—50 y.larda 200 mingta rus kişisini asir sifatida Qrimga olib kelgan. 18-a.da Rossiya Qrimni bosib oliş uçun usmonli turklar bilan özaro töqnaşgan. Kuçuk-Qaynarja sulh şartnomasiga köra, Q.x. Turkiya vasiyligidan çiqib, Rossiya homiyligiga ötgan (1774). Şagin Garay xonlik qilgan davrda Q.x. bosib olinib, uning hududi Rossiya imperiyasi tarkibiga kiritilgan (1783).
Ad..Safargaliyev M.G., Raspad Zolotoy Ordi, Saransk, 1960.
Qahramon Rajabov, Rinat Şigabdinov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚРИМ ХОНЛИГИ - Олтин Ўрда давлатидан ажралиб чиққан ва Қрим я. о.да жойлашган туркий давлат (1443— 1783). Қ.х.га Давлат Ҳожи Гарай асос солган. У ўзаро урушлардан сўнг бадавлат табақалар ва Буюк Литва князлиги ёрдамида мустақил татар давлатини барпо этган (1443). Пойтахти — Эски Қрим ш. 16-а. бошларидан то 1736 й.гача Бокчасарой. Бу давлатга Қуйи Днепр бўйи ҳам кирган. Аҳоли қуйидаги субэтносларга бўлинган: дашт (нўғай татарлари), тоғ олди (татлар), жан. қирғоқ (ялибойлсо). Қримтатар тилида сўзлашган. Ислом динининг сунний мазҳабига эътиқод қилишган. Қ.х. аҳолисининг этник маданий қиёфаси шаклланишида хазар, қипчоқ, нўғай ва б. туркий халклар билан биргаликда туб жой аҳоли (таврлар, киммерийлар, аланлар ва б.) муҳим роль ўйнашган.
Қ.х.ни гарайлар сулоласи бошқарган. Давлат Ҳожи Гарай вафот этгач (1466), унинг ўғли Менгли Гарай даврида Қ.х. Усмонли турк султонлигининг васса-лига айланган (1475). Менгли Гарай пойтахтни Боқчасаройга кўчиртирган. Москва улуғ князи Иван III Васильевич Қ.х. билан Олтин Ўрда ўртасидаги низолардан фойдаланиб, Менгли Гарай билан ўзаро иттифоқ тузган. Менгли Гарай қўшини Польша-Литва қироли Казимир IV мулкига ҳужум қилиб, уни Катта Ўрда хони Аҳмадга ёрдам беришдан чалғитган. Кейинчалик Қ.х. билан Россия ўртасидаги муносабатлар ёмонлашган.
Қ.х. 16-а.да кучайиб, Москва, Тула ва б. рус шаҳарларини бир неча марта қамал қилган. 1613—50 й.ларда 200 мингта рус кишисини асир сифатида Қримга олиб келган. 18-а.да Россия Қримни босиб олиш учун усмонли турклар билан ўзаро тўқнашган. Кучук-Қайнаржа сулҳ шартномасига кўра, Қ.х. Туркия васийлигидан чиқиб, Россия ҳомийлигига ўтган (1774). Шагин Гарай хонлик қилган даврда Қ.х. босиб олиниб, унинг ҳудуди Россия империяси таркибига киритилган (1783).
Ад..Сафаргалиев М.Г., Распад Золотой Орды, Саранск, 1960.
Қаҳрамон Ражабов, Ринат Шигабдинов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.