Qrim yarim oroli
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 334–335-b. — ziyouz.com
Qrim yarim oroli - Ukraina jan. dagi yarim orol. Mayd. 27 ming km2. Ğarb va jan.da Qora dengiz va şarqida Azov dengiziga tutaş. Şim.da tor (8 km çamasida) Perekop böyni orqali Şarqiy Yevropa tekisligi bilan tutaşgan. Q.ya.o.ning şarqida Qora dengiz va Azov dengizi oraliğida Kerç ya.o. ğarbida Q.ya.o.ning bir qismi — Tarxankut oroli joylaşgan.
Q.ya.o.ning şim.-şarqiy sohili böylab Azov dengizining kiçik qöltiqçalari (Sivaş va b.) çözilgan. Şimoli (yarim orolning katta qis-mi) daştli tekislik (Daştli Qrim), janubi (maydoni jihatdan kiçik) Qrim toğlari bilan band. Eng baland joyi 1545 m (Roman-Koş toği). Jan. da Qrimning jan. sohili böylab kam-bar tekislik çözilgan; sohilning u yer-bu yerida lakkolitga öxşaş mag-matik jinslar (Ayudoğ toği), qad. vul-kan massivlar (Qoradoğ toği) uçraydi. Foydali qazilmalari: Kerç temir rudasi, köllarda tuz va şifobaxş loylar, ohaktoş, gil, mergel. Q.ya. o.ning şimoliy qismining iqlimi mö'tadil quruq. Qişi iliq (yanv. ning örtaça t-rasi G, 2°); yozi issiq (iyulning örtaça t-rasi 24°). Q.ya.o.ning jan. sohilida iqlim örta dengiz iqlimi; yozi issiq (iyulning örtaça t-rasi 24°) va qişi iliq (yanv. ning örtaça t-rasi 4°gaça). Yillik yoğin ğarbiy qismida 1000-1200 mm, şarqida 500-700 mm, şim.da 300—500 mm. Yarim orolning daryolari kamsuv; muhimlari — Çyornaya, Belbek, Kaça, Alma, Salgir. Şim. Qrim kanali, Salgir daryosida Simferopol suv ombori qurilgan. Bir neça yirik şör köl bor. Şim. qismida kaştan, Sivaş böylab kaş-tan, şörtob, şörxok tuproqlar, markaziy qismida qoratuproq, toğ oldi va toğlarda işqorsizlangan qoratuproq, qönğir toğ-örmon, yay-lovlarda qoratuproqsimon toğ-ötloq tuproqlar tarqalgan. Şim. qismining yer yuzasi haydalib ekin ekiladi. Ozroq qismida daşt ösimliklari saqlanib qolgan. Toğlarda (ayniqsa, şim. yon bağrida) dub, qoraqay-in-grab, qarağay örmonzorlari bor. Qrimning jan. sohilida örta dengiz atrofiga xos ösimliklar ösadi. Man-zarali daraxt va butalardan iborat parklar, boğlar, tokzorlar, tamaki plantatsiyalari köp. Qrim toğlarining jan. etagidan sohil qismida dengiz böyi şahar-kurortlari joylaşgan. Yarim orolda bir neça qöriqxona, Nikita botanika boği bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚРИМ ЯРИМ ОРОЛИ - Украина жан. даги ярим орол. Майд. 27 минг км2. Ғарб ва жан.да Қора денгиз ва шарқида Азов денгизига туташ. Шим.да тор (8 км чамасида) Перекоп бўйни орқали Шарқий Европа текислиги билан туташган. Қ.я.о.нинг шарқида Қора денгиз ва Азов денгизи оралиғида Керчь я.о. ғарбида Қ.я.о.нинг бир қисми — Тарханкут ороли жойлашган.
Қ.я.о.нинг шим.-шарқий соҳили бўйлаб Азов денгизининг кичик қўлтиқчалари (Сиваш ва б.) чўзилган. Шимоли (ярим оролнинг катта қис-ми) даштли текислик (Даштли Қрим), жануби (майдони жиҳатдан кичик) Қрим тоғлари билан банд. Энг баланд жойи 1545 м (Роман-Кош тоғи). Жан. да Қримнинг жан. соҳили бўйлаб кам-бар текислик чўзилган; соҳилнинг у ер-бу ерида лакколитга ўхшаш маг-матик жинслар (Аюдоғ тоғи), қад. вул-кан массивлар (Қорадоғ тоғи) учрайди. Фойдали қазилмалари: Керчь темир рудаси, кўлларда туз ва шифобахш лойлар, оҳактош, гил, мергель. Қ.я. о.нинг шимолий қисмининг иқлими мўътадил қуруқ. Қиши илиқ (янв. нинг ўртача т-раси Г, 2°); ёзи иссиқ (июлнинг ўртача т-раси 24°). Қ.я.о.нинг жан. соҳилида иқлим ўрта денгиз иқлими; ёзи иссиқ (июлнинг ўртача т-раси 24°) ва қиши илиқ (янв. нинг ўртача т-раси 4°гача). Йиллик ёғин ғарбий қисмида 1000-1200 мм, шарқида 500-700 мм, шим.да 300—500 мм. Ярим оролнинг дарёлари камсув; муҳимлари — Чёрная, Белбек, Кача, Алма, Салгир. Шим. Қрим канали, Салгир дарёсида Симферополь сув омбори қурилган. Бир неча йирик шўр кўл бор. Шим. қисмида каштан, Сиваш бўйлаб каш-тан, шўртоб, шўрхок тупроқлар, марказий қисмида қоратупроқ, тоғ олди ва тоғларда ишқорсизланган қоратупроқ, қўнғир тоғ-ўрмон, яй-ловларда қоратупроқсимон тоғ-ўтлоқ тупроқлар тарқалган. Шим. қисмининг ер юзаси ҳайдалиб экин экилади. Озроқ қисмида дашт ўсимликлари сақланиб қолган. Тоғларда (айниқса, шим. ён бағрида) дуб, қорақай-ин-граб, қарағай ўрмонзорлари бор. Қримнинг жан. соҳилида ўрта денгиз атрофига хос ўсимликлар ўсади. Ман-зарали дарахт ва буталардан иборат парклар, боғлар, токзорлар, тамаки плантациялари кўп. Қрим тоғларининг жан. этагидан соҳил қисмида денгиз бўйи шаҳар-курортлари жойлашган. Ярим оролда бир неча қўриқхона, Никита ботаника боғи бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.