Qrimtatar tili
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 335-b. — ziyouz.com
Qrimtatar tili - turkiy tillarning qipçoq guruhiga mansub til. Asosan, Özbekiston va Ukrainaning bir qator hududlarida, qisman Rossiya Federatsiyasi, Tojikiston, Gru-ziya, Ozarbayjon, Ruminiya va turkiyada tarqalgan. Sözlaşuvçilarning umumiy soni 800 ming kişiga yaqin (1990-y.lar oxiri).
Q.t. tarixan tipologik jihatdan bir tekis rivojlanmagan. Unda 3 ta: şim. (daşt), örta va jan. lahjalar mavjud bölib, ularning birinçisi nöğay tiliga, uçinçisi öğuz tillariga yaqin turadi. Lahjaviy farqlar fonetika, morfologiya va leksika sohalarida kuzatiladi. Fonetik xususiyatlari sifatida lab va tanglay ohangdoşligining 2-böğinga ta'siri, 2-darajali çöziq unlilarning mavjudligi, ba'zan söz boşidagi va oxiridagi h undoşining tuşib qolişi (ava<hava, saba<sabah, «tong») va b.ni körsatiş mumkin. Kişilik olmoşlarining qaratqiç kelişigidagi 1-şaxs birlik va köplik «mening, bizning» şakllarining «menim, bizim» tarzida qöllanişi va b. Q.t.ning morfologik belgilaridandir. Leksikasida şu tilning özigagina xos bölgan «balaban» (katta), «qöranta» (oila) kabi sözlar bilan bir qatorda arab, fors, grek, italyan tillaridan özlaşgan sözlar ham köpçilikni taşkil etadi.
20-a.gaça bölgan adabiy Q.t. Oltin Örda turkiy adabiy tilidan kelib çiqqan va unda Qrim xonlarining köplab farmon va yorliqlari saqlanib qolgan. Eng qad. yozma yodgorligi 13-a. ga mansub. 19-a.dan adabiy til bir neça marta isloh qilingan va sözlaşuv tiliga yaqinlaştirilgan. Hoz. adabiy til ötgan asrning 20-y.larida örta lahja asosida şakllangan. 1929 y.gaça arab grafikasi, keyinçalik lotin grafikasi asosidagi yozuvdan foydalanilgan, 1938 y.dan esa rus grafikasiga asoslangan yozuv joriy etilgan.
Ad.: Baskakov N.A., Vvedeniye v izuçeniye tyurkskix yazikov, 2-izd., M., 1969: Memetov A., Istoçniki formirovaniya leksiki kr1mskotatarskogo yazşka. T., 1988.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚРИМТАТАР ТИЛИ - туркий тилларнинг қипчоқ гуруҳига мансуб тил. Асосан, Ўзбекистон ва Украинанинг бир қатор ҳудудларида, қисман Россия Федерацияси, Тожикистон, Гру-зия, Озарбайжон, Руминия ва туркияда тарқалган. Сўзлашувчиларнинг умумий сони 800 минг кишига яқин (1990-й.лар охири).
Қ.т. тарихан типологик жиҳатдан бир текис ривожланмаган. Унда 3 та: шим. (дашт), ўрта ва жан. лаҳжалар мавжуд бўлиб, уларнинг биринчиси нўғай тилига, учинчиси ўғуз тилларига яқин туради. Лаҳжавий фарқлар фонетика, морфология ва лексика соҳаларида кузатилади. Фонетик хусусиятлари сифатида лаб ва танглай оҳангдошлигининг 2-бўғинга таъсири, 2-даражали чўзиқ унлиларнинг мавжудлиги, баъзан сўз бошидаги ва охиридаги ҳ ундошининг тушиб қолиши (ава<ҳава, саба<сабаҳ, «тонг») ва б.ни кўрсатиш мумкин. Кишилик олмошларининг қаратқич келишигидаги 1-шахс бирлик ва кўплик «менинг, бизнинг» шаклларининг «меним, бизим» тарзида қўлланиши ва б. Қ.т.нинг морфологик белгиларидандир. Лексикасида шу тилнинг ўзигагина хос бўлган «балабан» (катта), «қўранта» (оила) каби сўзлар билан бир қаторда араб, форс, грек, итальян тилларидан ўзлашган сўзлар ҳам кўпчиликни ташкил этади.
20-а.гача бўлган адабий Қ.т. Олтин Ўрда туркий адабий тилидан келиб чиққан ва унда Қрим хонларининг кўплаб фармон ва ёрлиқлари сақланиб қолган. Энг қад. ёзма ёдгорлиги 13-а. га мансуб. 19-а.дан адабий тил бир неча марта ислоҳ қилинган ва сўзлашув тилига яқинлаштирилган. Ҳоз. адабий тил ўтган асрнинг 20-й.ларида ўрта лаҳжа асосида шаклланган. 1929 й.гача араб графикаси, кейинчалик лотин графикаси асосидаги ёзувдан фойдаланилган, 1938 й.дан эса рус графикасига асосланган ёзув жорий этилган.
Ад.: Баскаков Н.А., Введение в изучение тюркских языков, 2-изд., М., 1969: Меметов А., Источники формирования лексики крь1мскотатарского язшка. Т., 1988.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.