Qubodiyon

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 337-b. — ziyouz.com

Qubodiyon QUBODIYON, Qabodiyon - Örta Osiyodagi tarixiy viloyat. Kofirnihon daryosining quyi oqimida. Sağo-niyon bilan Vaxş oraliğida, hoz. Qörgontepa viloyatining Şaartuz tumani (To-jikiston) hududida joylaşgan. Xi-toy manbalarida (7-a.) kexo-yenna mulki tarzida keltirilib, uning hududi şarqdan ğarbga tomon 2 kunlik yöl ekani qayd etilgan. Q.ning markaziy şahri Sağoniyon poytaxtidan qolişmagan. Şaharda 3 ta Budda monastiri joylaşgan. Örta asrlarda Q. nomi ilk bor Tabariy asarida 725 y. Asad ibn Abdullohning Xuttalonga yurişi munosabati bilan uçraydi. q. 8-a. örtalarida arablar tomonidan bosib olingan. 9-a.da q. ma'muriy jihatdan Xuttalon viloyatiga qaragan. 10-a.da esa Sağoniyon (Çağoniyon) viloyati tarkibida bölgan. Sam'oniyning yozişiça, 12-a.da Q. Balx viloyatiga mansub obod nohiya edi. q. hududini Romil daryosi kesib ötgan. Bu yerda arablarning tamim qabilasi yaşagan, ular harbiy işda mohir bölişgan.

Hozirda Qörğontepaning jan.- ğarbidagi tuman markazi Qabodiyon deb ataladi. Uning atrofida Kaykubodşoh va Qal'ai Mir şahar xarobalari bor, lekin q. markazi örni Şaartuzdan 9 km masofada joylaşgan Qiziltepa yoxud Qizqal'a örnida bölgan. Bu yerda hayot kuşonlar davridan 13-a. boşiga qadar davom etgan.

11-a.da Xurosonda röyan ösimligining «kubodi» nomli maxsus navi maşhur bölgan. Bu nav Q.da yetişti-rilgan va 10-a.da asosiy q.x. ekini hisoblangan; röyan katta miqdorda Hindistonga eksport qilingan. Undan olingan daromadning bir qismini viloyat hokimi olgan. 17-a.da ham röyan Q.dan çetga çiqariladigan asosiy q.x. mahsuloti sanalgan, undan taşqari Q.dan ajoyib anorlar va 2 turdagi uzum şinnisi çiqarilgan. Q. toğlarida 10-a.da neft. saqiç va bitum, şuningdek, feruza konlari bölgan. 12-a.da Sam'oniy Q.ning maşhur şifobaxş buloği haqida yozgan. Bu buloq hozirda Çiluçor çaşma deb ataladi. Uning oldida yaqin vaktlargaça eski masjid bölgan. uning ustunlaridan birida masjid qurilgan sana (749 y.) körsatilgan. 19-a. va 20-a. boşida Q. Buxoro amirligining Qubodiyon bekligiga böysungan.

Ad.:Kamaliddinov Ş . S . Istoriçeskaya geografiya Yujiogo Sogda i Toxaristana po araboyazmçnmm istoçnikam IX — naçalo XIII vv.. T., 1996.

Faxriddin Hasanov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚУБОДИЁН, Қабодиён - Ўрта Осиёдаги тарихий вилоят. Кофирниҳон дарёсининг қуйи оқимида. Сағо-ниён билан Вахш оралиғида, ҳоз. Қўргонтепа вилоятининг Шаартуз тумани (То-жикистон) ҳудудида жойлашган. Хи-той манбаларида (7-а.) кехо-йенна мулки тарзида келтирилиб, унинг ҳудуди шарқдан ғарбга томон 2 кунлик йўл экани қайд этилган. Қ.нинг марказий шаҳри Сағониён пойтахтидан қолишмаган. Шаҳарда 3 та Будда монастири жойлашган. Ўрта асрларда Қ. номи илк бор Табарий асарида 725 й. Асад ибн Абдуллоҳнинг Хутталонга юриши муносабати билан учрайди. қ. 8-а. ўрталарида араблар томонидан босиб олинган. 9-а.да қ. маъмурий жиҳатдан Хутталон вилоятига қараган. 10-а.да эса Сағониён (Чағониён) вилояти таркибида бўлган. Самъонийнинг ёзишича, 12-а.да Қ. Балх вилоятига мансуб обод ноҳия эди. қ. ҳудудини Ромил дарёси кесиб ўтган. Бу ерда арабларнинг тамим қабиласи яшаган, улар ҳарбий ишда моҳир бўлишган.

Ҳозирда Қўрғонтепанинг жан.- ғарбидаги туман маркази Қабодиён деб аталади. Унинг атрофида Кайкубодшоҳ ва Қалъаи Мир шаҳар харобалари бор, лекин қ. маркази ўрни Шаартуздан 9 км масофада жойлашган Қизилтепа ёхуд Қизқалъа ўрнида бўлган. Бу ерда ҳаёт кушонлар давридан 13-а. бошига қадар давом этган.

11-а.да Хуросонда рўян ўсимлигининг «кубоди» номли махсус нави машҳур бўлган. Бу нав Қ.да етишти-рилган ва 10-а.да асосий қ.х. экини ҳисобланган; рўян катта миқдорда Ҳиндистонга экспорт қилинган. Ундан олинган даромаднинг бир қисмини вилоят ҳокими олган. 17-а.да ҳам рўян Қ.дан четга чиқариладиган асосий қ.х. маҳсулоти саналган, ундан ташқари Қ.дан ажойиб анорлар ва 2 турдаги узум шинниси чиқарилган. Қ. тоғларида 10-а.да нефть. сақич ва битум, шунингдек, феруза конлари бўлган. 12-а.да Самъоний Қ.нинг машҳур шифобахш булоғи ҳақида ёзган. Бу булоқ ҳозирда Чилучор чашма деб аталади. Унинг олдида яқин вактларгача эски масжид бўлган. унинг устунларидан бирида масжид қурилган сана (749 й.) кўрсатилган. 19-а. ва 20-а. бошида Қ. Бухоро амирлигининг Қубодиён беклигига бўйсунган.

Ад.:Камалиддинов Ш . С . Историческая география Южиого Согда и Тохаристана по арабоязмчнмм источникам IX — начало XIII вв.. Т., 1996.

Фахриддин Ҳасанов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.