Quddus

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 342–343-b. — ziyouz.com

Quddus QUDDUS, Iyerusalim (arab. Al-Quds, qad. yahudiy tilida Iyeruşalaim) — Falastindagi şahar, Ölik dengizning ğarbidagi çala çölli yassitoğlikda joylaşgan. Aholisi 692,3 ming kişi (2003). Transport yöllari çorrahasi. Sanoat, savdo-transport va madaniyat markazi. Töqimaçilik, kön-poyabzal, metallsozlik, farmatsevtika, poligrafiya, radiotexnika sanoati korxonalari mavjud. Olmosga işlov beriladi. Hunarmandçilik rivojtangan. Q. — musulmon, yahudiy va xristianlarda «muqaddas şahar» hisoblanadi.

Q. haqidagi dastlabki ma'lumotlar mil. av. 2-ming yillikning örtalariga töğri keladi. Dastlab Ruşalimum (Şalim xudosi şahri), yozma manbalarda mil. av. 15-a.dan Uruşalaim nomi bilan tilga olingan. Iyeruşalaim qad. yahudiylar tilida «tinçlik şahri», arabça al-Quds — «muqaddas» şahar ma'nolarini anglatgan. Şahar qad. va örta asrlarda turli davlatlar (Yahudiylar podşoligi, Rim imperiyasi, Vizantiya, Arab xalifaligi, usmonli turk saltanati) tarkibida bölgan.

1920—47 y.larda Falastin hududidagi inglizlar mandatining ma'muriy markazi. 1947 y. 29 noyab. dagi BMT qaroriga muvofiq mustaqil ma'muriy birlik qilib ajratilgan. 1948—49 y. lardagi arab-isroil uruşi natijasida Isroil (ğarbiy qismi) bilan Iordaniya (şarqiy qismi) örtasida ikkiga bölindi. 1950 y.da Q.ning ğarbiy qismini Isroil hukumati BMT qaroriga xilof ravişda mamlakat poytaxti deb e'lon qildi. 1967 y.da Isroil Q.ning şarqiy qismini ham bosib oldi va 1980 y. 30 iyulda Q. ni «abadiy va bölinmas poytaxt» deb e'lon etdi. BMTning (1967 — 71) qarorlariga muvofiq q. böyiça barça anneksiyalar bekor qilingan.

Şahar 2 qism: eski şahar va yangi şahardan iborat. Eski şahar 16-a.da qal'a devori bilan öralgan. Musulmon, yahudiy va xristianlar dahalari ajralib turadi. Me'moriy yodgorliklardan ellinizm va rim davri hamda arab madaniyati yodgorliklaridan Qubbat as-Sahro, al-Aqso masjidlari va çerkovlar, qal'alar saqlangan. 19-a.ning 2-yarmidan qurila boşlagan yangi şaharda zamonaviy binolar, un-t majmuasi, tibbiyot markazi, milliy muzey, yahudiy un-ti (1918) va b. bor.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚУДДУС, Иерусалим (араб. Ал-Қудс, қад. яҳудий тилида Иерушалаим) — Фаластиндаги шаҳар, Ўлик денгизнинг ғарбидаги чала чўлли ясситоғликда жойлашган. Аҳолиси 692,3 минг киши (2003). Транспорт йўллари чорраҳаси. Саноат, савдо-транспорт ва маданият маркази. Тўқимачилик, кўн-пойабзал, металлсозлик, фармацевтика, полиграфия, радиотехника саноати корхоналари мавжуд. Олмосга ишлов берилади. Ҳунармандчилик ривожтанган. Қ. — мусулмон, яҳудий ва христианларда «муқаддас шаҳар» ҳисобланади.

Қ. ҳақидаги дастлабки маълумотлар мил. ав. 2-минг йилликнинг ўрталарига тўғри келади. Дастлаб Рушалимум (Шалим худоси шаҳри), ёзма манбаларда мил. ав. 15-а.дан Урушалаим номи билан тилга олинган. Иерушалаим қад. яҳудийлар тилида «тинчлик шаҳри», арабча ал-Қудс — «муқаддас» шаҳар маъноларини англатган. Шаҳар қад. ва ўрта асрларда турли давлатлар (Яҳудийлар подшолиги, Рим империяси, Византия, Араб халифалиги, усмонли турк салтанати) таркибида бўлган.

1920—47 й.ларда Фаластин ҳудудидаги инглизлар мандатининг маъмурий маркази. 1947 й. 29 нояб. даги БМТ қарорига мувофиқ мустақил маъмурий бирлик қилиб ажратилган. 1948—49 й. лардаги араб-исроил уруши натижасида Исроил (ғарбий қисми) билан Иордания (шарқий қисми) ўртасида иккига бўлинди. 1950 й.да Қ.нинг ғарбий қисмини Исроил ҳукумати БМТ қарорига хилоф равишда мамлакат пойтахти деб эълон қилди. 1967 й.да Исроил Қ.нинг шарқий қисмини ҳам босиб олди ва 1980 й. 30 июлда Қ. ни «абадий ва бўлинмас пойтахт» деб эълон этди. БМТнинг (1967 — 71) қарорларига мувофиқ қ. бўйича барча аннексиялар бекор қилинган.

Шаҳар 2 қисм: эски шаҳар ва янги шаҳардан иборат. Эски шаҳар 16-а.да қалъа девори билан ўралган. Мусулмон, яҳудий ва христианлар даҳалари ажралиб туради. Меъморий ёдгорликлардан эллинизм ва рим даври ҳамда араб маданияти ёдгорликларидан Қуббат ас-Саҳро, ал-Ақсо масжидлари ва черковлар, қалъалар сақланган. 19-а.нинг 2-ярмидан қурила бошлаган янги шаҳарда замонавий бинолар, ун-т мажмуаси, тиббиёт маркази, миллий музей, яҳудий ун-ти (1918) ва б. бор.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.