Quloq
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 364–365-b. — ziyouz.com
Quloq — odam va umurtqali hayvonlarning eşitiş hamda muvozanat organi; eşitiş analizatorining periferik qismi. Taşqi, örta va içki Q. farq qilinadi. Taşqi Q.qa quloq suprasi va taşqi eşituv yöli kiradi. Q. suprasi usti teri bilan qoplangan elastik toğaydan tuzilgan. Supraning pastki yumşoq qismida toğay bölmaydi. Taşqi eşituv yöli ança keng bölib, uz. 30—35 mm. örta qismi toraygan (böyin). Taşqi eşitiş kana-lini qoplagan teri sertuk bölib. yog bezlari oltingugurtga boy molla (sera) işlab çiqaradi. Q. sariği deb şunga aytiladi. u himoya vazifasini bajaradi; odatda u qatqaloqqa aylanadi va çainaş, gapiriş paitida öz-özidan taşqariga ajralib çiqadi. Q. sariği köp işlansa, sera tiqini (probkasi)ni hosil qilib, taşqi eşituv yölini bekitib qöyadi. Bu yölning old devori pastki jağ böğimi bilan çegaradoş, şuning uçun uning yalliğlaniş kasalliklarida oğiz oçilsa, Q.da oğriq paydo böladi. Taşqi eşituv yöliga pastda Q. oldi bezi tegib turadi. Örta Q. noğora böşliği (içi havo bilan töla), eşituv suyakçalari (bolğaça, sandon, uzangi) va halqum (yutqin) bilan tutaşgan Yevstaxiy nayiyaan taşkil topgan, u örta Q. böşliğidagi havoni almaştirib, bir muvozanatda saqlab turiş vazi-fasini bajaradi. Örta Q.ning taşqi devori — Q. pardasi yupqa, ammo pi-şiqplastinkadan iborat. Kişi yutinganda Yevstaxiy nayi oçilib, havo burun-halqumdan örta Q.qa ötadi. noğora böşliğining devori boş miya, yirik qon tomir va yuz nerviga yaqin joylaşgan. Örta Q.dan içkarida spiral şaklidagi va taşqi körinişi çiğanoqqa (eşitiş organi) öxşaş, yarim halqasimon kanallar bor; içki Q. çakka suyagining piramida qismi içida joylaşgan bölib, suyak va parda labirintdan iborat. Suyak labirint bilan parda labirint orasidagi böşliq perilimfa suyuqliği bilan töla. Içki Q. vestibulyar apparat va çiğanoq qismlari yordamida tovuş tebranişi hamda gavda muvozanatining özgarişini qabul qiliş vazifasini bajaradi. çiğanoq içida sezgir eşituv hujayralari bor. Q. suprasi, taşqi eşituv yöli, q. pardasi va eşituv suyakçalari bu hujayralarga tovuş tölqinla-,rini yetkazib berib, ularni ta'sirlaydi; ta'sirot sezgir eşituv hujayralarining ösiğidan taşkil topgan eşituv nervi orqali boş miya pöstloğiga keladi; tovuş asosan şu yerda analiz qilinadi va eşitiş funksiyasi vujudga keladi. Tovuş manbai qaysi Q.qa yaqin bölsa, şu Q. oldin va kuçli eşitadi, şunga qarab tovuş manbaini aniqlaş mumkin. muvozanat a'zosi (vestibulyar apparat) yarim halqasimon kanallardan taşkil topgan; bular turli sathda joylaşgan bölib, içida endolimfa suyukliği bor. Kanallarning bir uçi ampula şaklida kengaygan; ampula va xaltaçalar içida nerv hujayralari joylaşgan; ular fazoda tana öz holatini özgartirganda va boş tez harakat qilganda ta'sirlanadi. Vestibulyar apparat holati har kimda har xil. Ayrim kişilarning vestibulyar apparati tez qözğaluvçan böladi, bunday kişilar avtomaşinada uzoq yurolmaydi. Ba'zi kişilarda, şuningdek, maxsus maşklarni ötganlarda vestibulyar apparat hatto samolyot va kosmik kemada uçişdek kuçli ta'sirlarda ham sust qözğaladi. Vestibulyar apparat köz soqqasini harakatlantiruvçi, yurak qisqarişi, terlaş kabi funksiyalarni bajaruvçi nervlar bilan boğlangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУЛОҚ — одам ва умуртқали ҳайвонларнинг эшитиш ҳамда мувозанат органи; эшитиш анализаторининг периферик қисми. Ташқи, ўрта ва ички Қ. фарқ қилинади. Ташқи Қ.қа қулоқ супраси ва ташқи эшитув йўли киради. Қ. супраси усти тери билан қопланган эластик тоғайдан тузилган. Супранинг пастки юмшоқ қисмида тоғай бўлмайди. Ташқи эшитув йўли анча кенг бўлиб, уз. 30—35 мм. ўрта қисми торайган (бўйин). Ташқи эшитиш кана-лини қоплаган тери сертук бўлиб. ёг безлари олтингугуртга бой молла (сера) ишлаб чиқаради. Қ. сариғи деб шунга айтилади. у ҳимоя вазифасини бажаради; одатда у қатқалоққа айланади ва чаинаш, гапириш паитида ўз-ўзидан ташқарига ажралиб чиқади. Қ. сариғи кўп ишланса, сера тиқини (пробкаси)ни ҳосил қилиб, ташқи эшитув йўлини бекитиб қўяди. Бу йўлнинг олд девори пастки жағ бўғими билан чегарадош, шунинг учун унинг яллиғланиш касалликларида оғиз очилса, Қ.да оғриқ пайдо бўлади. Ташқи эшитув йўлига пастда Қ. олди бези тегиб туради. Ўрта Қ. ноғора бўшлиғи (ичи ҳаво билан тўла), эшитув суякчалари (болғача, сандон, узанги) ва ҳалқум (ютқин) билан туташган Евстахий найияан ташкил топган, у ўрта Қ. бўшлиғидаги ҳавони алмаштириб, бир мувозанатда сақлаб туриш вази-фасини бажаради. Ўрта Қ.нинг ташқи девори — Қ. пардаси юпқа, аммо пи-шиқпластинкадан иборат. Киши ютинганда Евстахий найи очилиб, ҳаво бурун-ҳалқумдан ўрта Қ.қа ўтади. ноғора бўшлиғининг девори бош мия, йирик қон томир ва юз нервига яқин жойлашган. Ўрта Қ.дан ичкарида спирал шаклидаги ва ташқи кўриниши чиғаноққа (эшитиш органи) ўхшаш, ярим ҳалқасимон каналлар бор; ички Қ. чакка суягининг пирамида қисми ичида жойлашган бўлиб, суяк ва парда лабиринтдан иборат. Суяк лабиринт билан парда лабиринт орасидаги бўшлиқ перилимфа суюқлиғи билан тўла. Ички Қ. вестибуляр аппарат ва чиғаноқ қисмлари ёрдамида товуш тебраниши ҳамда гавда мувозанатининг ўзгаришини қабул қилиш вазифасини бажаради. чиғаноқ ичида сезгир эшитув ҳужайралари бор. Қ. супраси, ташқи эшитув йўли, қ. пардаси ва эшитув суякчалари бу ҳужайраларга товуш тўлқинла-,рини етказиб бериб, уларни таъсирлайди; таъсирот сезгир эшитув ҳужайраларининг ўсиғидан ташкил топган эшитув нерви орқали бош мия пўстлоғига келади; товуш асосан шу ерда анализ қилинади ва эшитиш функцияси вужудга келади. Товуш манбаи қайси Қ.қа яқин бўлса, шу Қ. олдин ва кучли эшитади, шунга қараб товуш манбаини аниқлаш мумкин. мувозанат аъзоси (вестибуляр аппарат) ярим ҳалқасимон каналлардан ташкил топган; булар турли сатҳда жойлашган бўлиб, ичида эндолимфа суюклиғи бор. Каналларнинг бир учи ампула шаклида кенгайган; ампула ва халтачалар ичида нерв ҳужайралари жойлашган; улар фазода тана ўз ҳолатини ўзгартирганда ва бош тез ҳаракат қилганда таъсирланади. Вестибуляр аппарат ҳолати ҳар кимда ҳар хил. Айрим кишиларнинг вестибуляр аппарати тез қўзғалувчан бўлади, бундай кишилар автомашинада узоқ юролмайди. Баъзи кишиларда, шунингдек, махсус машкларни ўтганларда вестибуляр аппарат ҳатто самолёт ва космик кемада учишдек кучли таъсирларда ҳам суст қўзғалади. Вестибуляр аппарат кўз соққасини ҳаракатлантирувчи, юрак қисқариши, терлаш каби функцияларни бажарувчи нервлар билан боғланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.