Quloqlaştiriş
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 366–368-b. — ziyouz.com
Quloqlaştiriş QULOQLAŞTIRIŞ. «quloqlar» (rus. kulaçestvo — muştumzör) — mustabid sovet rejimining badavlat va örta hol dehqonlarni qişloq burjuaziyasi sifatida tugatiş siyosati (1929— 33). Örta Osiyoda yer-suv islohoti ötkazilişi jarayonida qişloqlardagi badavlat xonadonlarni «muştumzör» («quloq») sifatida badarğa qiliş boşlangan. Bu islohot davridayoq 28 ming yirik va örta mulkdorlarning xöjaliklari tugatilgan va ularning yerlari musodara qilingan edi. Sovet hukumati q.x.ni jamoalaştiriş (kollektivlaştiriş) davridan boşlab quloqlarni sinf sifatida tugatişga jiddiy tayyorgarlik körgan.
VKP(b)MK Siyosiy byurosining «yoppasiga jamoalaştiriş rayonlarida quloq xöjaliklarini tugatiş tadbirlari töğrisida»gi qarori va VKP(b)MK Örta Osiyo byurosining «Quloqlarni sinf sifatida tugatiş bilan boğliq tadbirlar töğrisida»gi körsatmalari (1930 y. 26 yanv.) asosida Özbekiston Kompartiyasi MK 1930 y. 17 fev.da «Kollektivlaştiriş va quloq xöjaliklarini tugatiş töğrisida» qaror qabul qilgan. Özbekiston SSRda quloq xöjaliklarini tugatiş kompaniyasi şu qarordan söng avj olgan.
Q. va örtahol dehqonlarga nisbatan zörlik qiliş respublikadagi siyosiy vaziyatni keskinlaştirdi. Dehqonlarning noroziligi kuçayib, Farğona va Zarafşon vodiylari, boşqa hududlarda ommaviy norozilik namoyişlari, sovet tuzumiga qarşi isyonlar va qurolli çiqişlar yuz berdi. Ba'zi isyonlar qurolli qözğolon darajasiga kötarilgan. Faqat Qaşqadaryo okrugida 1930 y. boşlarida dehqonlarning 14 ta norozilik çiqişlari yuz berib, ularda 3700 kişi iştirok etgan. 1930 y. mart oyida ÖzSSRda 240 ta, SSSRda 2 mingdan ortiq qurolli çiqişlar qayd etilgan.
«Quloqlar» sifatida röyxatga olingan badavlat xöjaliklarning molmulki töliq musodara qilinib, ularning oilalari özga yurtlar (Ukraina, Şim. Kavkaz, Sibir, Qozoğiston, Uzoq Şarq va x.k.) ga surgun qilingan. Şuningdek, respublikaning özida quloqlar uçun maxsus konsentratsion lagerlar va köçirib keltirilganlarning majburiy mehnat posyolkalari (17 ta) taşkil qilingan. Sovet hokimiyatiga qarşilik qilgan «quloqlar» esa qamoqqa olingan va otib taşlangan.
«Quloqlar»ga qarşi kuraş ÖzSSR da kun sayin kengayib borgan. 1931 y. avg.da 3828 ta «quloq» xöjaliklari tugatilgan, 3871 xöjalik «quloq oila-si» sifatida Ukraina, Sibir va Şim. Kavkazga surgun qilingan. Rasmiy ma'lumotlarda körsatilişiça, 1933 y.da Özbekistonda surgun qilingan «quloq» xöjaliklari son 5500 taga yetgan.
Örta Osiyo respublikalaridagi majburiy mehnat köçkindilarining soni 1934 y. 1 yanv. holatida 29559 kişi bölsa, oradan bir yil ötgaç, ularning soni 12039 kişiga tuşib qolgan (kamayiş, asosan, vafot etganlar va qoçib ketganlar hisobidan).
1933 y.da Q. siyosati, asosan, amalga oşirib bölingan. Biroq 1934—37 y.larda ham köplab badavlat dehqon xöjaliklari «quloq» qilingan.
Sovet rejimi qişloqda öz hokimiyatini töla örnatib, jamoalaştirişni amalga oşirib bölgaç, surgun qilingan «quloq» xöjaliklariga nis-batan öz siyosatini bir oz «yumşatgan». Mas, SSSR MIK 1934 y. 27 mayda
«Sobiq quloqlarning grajdanlik huquqlarini tiklaş tartibi töğrisida» qaror qabul qilib, unda «quloqlar»ning saylov huquqlari tiklangan.
Ikkipçi jahon uruşi davrida majburiy mehnat köçkindilari tarkibida katta özgarişlar yuz bergan. Uruşgaça va uruşning dastlabki davrida «quloqlar» va ularning çaqiriq yoşidagi farzandlarini mehnat surgunidan ozod qiliş boşlangan edi. Uruş boşlangaç, bu jarayon ham töxtatildi. 1942 y.da SSSR hududida mehnat surgunida bölgan 100 ming kişi (ÖzSSRda 1152 kişi) — «quloqlar» harakatdagi armiya safiga çaqirilib, frontga jönatilgan.
Sovet tuzumi davrida quloqlikka tortilib, surgun qilinganlardan tirik qolganlarining erkin fuqarolik maqomini olib, öz yurtiga qaytiş jarayoni juda oğir keçib, u taxm. 20 y.dan köproq vaqt (1934—56 y.)ni öz içiga oladi.
«Quloq» qilinganlar miqdori töğrisida tarixiy adabiyotlar va arxiv manbalarida turli raqamlar keltiriladi. Faqat 1930—31 y.larda SSSRdagi maxsus posyolkalarga işlaş uçun köçirib keltirilgan «quloqlar» soni 1803000 kişi (391 026 xöjalik) bölgan. Ayrim tad-qiqotçilar hisobiga köra, «quloq» qilinganlar 3,5—9 mln. kişi atro-fida edi.
Özbekistonda tugatilgan va surgun qilingan «quloq» xöjaliklarining aniq miqdori hozirgaça töliq aniqlanmagan. Ba'zi ma'lumotlarga köra, bu davrda 20 ming «quloq» xöjaliklari (taxm. 80 000 - 100 000 kişi) badarğa qilingan, ulardan 31 700 kişi esa repressiyaga uçragan. Faqat 1931 y. avg. — 1932 y. may oylari içida respublikadan 9 651 xöjalik (61 872 kişi) «quloqlar» sifatida sur-gun qilingan.
Ad.: Golovanov A . A . Krestyanstvo uzbekistana: evolyutsiya sotsialnogo polojeniya 1917-1937 gg., T.. 1992: Aminova R.X.. Vozvraşayas k istorii kollektivizatsii v uzbekistane, T., 1995; Özbekistonning yangi tarixi, 2-kitob [Özbekiston sovet mustamlakaçiligi davrida), T., 2000; Özbekiston tarixi (1917-1991 y.). T.. 2000: Şamsutdi-nov R., Özbekistonda sovetlarning quloklaştiriş siyosati va uning fojeali oqibatlari, T., 2001; Şamsutdinov R., Qişloqfojeasi: jamoalaştiriş, quloklaştiriş, surgun, T., 2003.
Rustambek Şamsutdşyuv, Qahramon Rajabov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУЛОҚЛАШТИРИШ. «қулоқлар» (рус. кулачество — муштумзўр) — мустабид совет режимининг бадавлат ва ўрта ҳол деҳқонларни қишлоқ буржуазияси сифатида тугатиш сиёсати (1929— 33). Ўрта Осиёда ер-сув ислоҳоти ўтказилиши жараёнида қишлоқлардаги бадавлат хонадонларни «муштумзўр» («қулоқ») сифатида бадарға қилиш бошланган. Бу ислоҳот давридаёқ 28 минг йирик ва ўрта мулкдорларнинг хўжаликлари тугатилган ва уларнинг ерлари мусодара қилинган эди. Совет ҳукумати қ.х.ни жамоалаштириш (коллективлаштириш) давридан бошлаб қулоқларни синф сифатида тугатишга жиддий тайёргарлик кўрган.
ВКП(б)МК Сиёсий бюросининг «ёппасига жамоалаштириш районларида қулоқ хўжаликларини тугатиш тадбирлари тўғрисида»ги қарори ва ВКП(б)МК Ўрта Осиё бюросининг «Қулоқларни синф сифатида тугатиш билан боғлиқ тадбирлар тўғрисида»ги кўрсатмалари (1930 й. 26 янв.) асосида Ўзбекистон Компартияси МК 1930 й. 17 фев.да «Коллективлаштириш ва қулоқ хўжаликларини тугатиш тўғрисида» қарор қабул қилган. Ўзбекистон ССРда қулоқ хўжаликларини тугатиш компанияси шу қарордан сўнг авж олган.
Қ. ва ўртаҳол деҳқонларга нисбатан зўрлик қилиш республикадаги сиёсий вазиятни кескинлаштирди. Деҳқонларнинг норозилиги кучайиб, Фарғона ва Зарафшон водийлари, бошқа ҳудудларда оммавий норозилик намойишлари, совет тузумига қарши исёнлар ва қуролли чиқишлар юз берди. Баъзи исёнлар қуролли қўзғолон даражасига кўтарилган. Фақат Қашқадарё округида 1930 й. бошларида деҳқонларнинг 14 та норозилик чиқишлари юз бериб, уларда 3700 киши иштирок этган. 1930 й. март ойида ЎзССРда 240 та, СССРда 2 мингдан ортиқ қуролли чиқишлар қайд этилган.
«Қулоқлар» сифатида рўйхатга олинган бадавлат хўжаликларнинг молмулки тўлиқ мусодара қилиниб, уларнинг оилалари ўзга юртлар (Украина, Шим. Кавказ, Сибирь, Қозоғистон, Узоқ Шарқ ва х.к.) га сургун қилинган. Шунингдек, республиканинг ўзида қулоқлар учун махсус концентрацион лагерлар ва кўчириб келтирилганларнинг мажбурий меҳнат посёлкалари (17 та) ташкил қилинган. Совет ҳокимиятига қаршилик қилган «қулоқлар» эса қамоққа олинган ва отиб ташланган.
«Қулоқлар»га қарши кураш ЎзССР да кун сайин кенгайиб борган. 1931 й. авг.да 3828 та «қулоқ» хўжаликлари тугатилган, 3871 хўжалик «қулоқ оила-си» сифатида Украина, Сибирь ва Шим. Кавказга сургун қилинган. Расмий маълумотларда кўрсатилишича, 1933 й.да Ўзбекистонда сургун қилинган «қулоқ» хўжаликлари сон 5500 тага етган.
Ўрта Осиё республикаларидаги мажбурий меҳнат кўчкиндиларининг сони 1934 й. 1 янв. ҳолатида 29559 киши бўлса, орадан бир йил ўтгач, уларнинг сони 12039 кишига тушиб қолган (камайиш, асосан, вафот этганлар ва қочиб кетганлар ҳисобидан).
1933 й.да Қ. сиёсати, асосан, амалга ошириб бўлинган. Бироқ 1934—37 й.ларда ҳам кўплаб бадавлат деҳқон хўжаликлари «қулоқ» қилинган.
Совет режими қишлоқда ўз ҳокимиятини тўла ўрнатиб, жамоалаштиришни амалга ошириб бўлгач, сургун қилинган «қулоқ» хўжаликларига нис-батан ўз сиёсатини бир оз «юмшатган». Мас, СССР МИК 1934 й. 27 майда
«Собиқ қулоқларнинг гражданлик ҳуқуқларини тиклаш тартиби тўғрисида» қарор қабул қилиб, унда «қулоқлар»нинг сайлов ҳуқуқлари тикланган.
Иккипчи жаҳон уруши даврида мажбурий меҳнат кўчкиндилари таркибида катта ўзгаришлар юз берган. Урушгача ва урушнинг дастлабки даврида «қулоқлар» ва уларнинг чақириқ ёшидаги фарзандларини меҳнат сургунидан озод қилиш бошланган эди. Уруш бошлангач, бу жараён ҳам тўхтатилди. 1942 й.да СССР ҳудудида меҳнат сургунида бўлган 100 минг киши (ЎзССРда 1152 киши) — «қулоқлар» ҳаракатдаги армия сафига чақирилиб, фронтга жўнатилган.
Совет тузуми даврида қулоқликка тортилиб, сургун қилинганлардан тирик қолганларининг эркин фуқаролик мақомини олиб, ўз юртига қайтиш жараёни жуда оғир кечиб, у тахм. 20 й.дан кўпроқ вақт (1934—56 й.)ни ўз ичига олади.
«Қулоқ» қилинганлар миқдори тўғрисида тарихий адабиётлар ва архив манбаларида турли рақамлар келтирилади. Фақат 1930—31 й.ларда СССРдаги махсус посёлкаларга ишлаш учун кўчириб келтирилган «қулоқлар» сони 1803000 киши (391 026 хўжалик) бўлган. Айрим тад-қиқотчилар ҳисобига кўра, «қулоқ» қилинганлар 3,5—9 млн. киши атро-фида эди.
Ўзбекистонда тугатилган ва сургун қилинган «қулоқ» хўжаликларининг аниқ миқдори ҳозиргача тўлиқ аниқланмаган. Баъзи маълумотларга кўра, бу даврда 20 минг «қулоқ» хўжаликлари (тахм. 80 000 - 100 000 киши) бадарға қилинган, улардан 31 700 киши эса репрессияга учраган. Фақат 1931 й. авг. — 1932 й. май ойлари ичида республикадан 9 651 хўжалик (61 872 киши) «қулоқлар» сифатида сур-гун қилинган.
Ад.: Голованов А . А . Крестьянство узбекистана: эволюция социального положения 1917-1937 гг., Т.. 1992: Аминова Р.Х.. Возврашаясь к истории коллективизации в узбекистане, Т., 1995; Ўзбекистоннинг янги тарихи, 2-китоб [Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида), Т., 2000; Ўзбекистон тарихи (1917-1991 й.). Т.. 2000: Шамсутди-нов Р., Ўзбекистонда советларнинг қулоклаштириш сиёсати ва унинг фожеали оқибатлари, Т., 2001; Шамсутдинов Р., Қишлоқфожеаси: жамоалаштириш, қулоклаштириш, сургун, Т., 2003.
Рустамбек Шамсутдшюв, Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.