Qulupnay

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 368–369-b. — ziyouz.com

Qulupnay QULUPNAY, yertut — ra'noguldoşlar oilasiga mansub köp yillik ötsimon ösimliklar turkumi; rezavor ekin. Yevrosiyo va Amerikada 50 turi ma'lum. Asosan boğ Q., turi, şuningdek: örmon Q.i, muskat ta'mli q., virginiya Q.i va çili Q.i. — Q.ning birinçi navlari 18-a. da Niderlandiyada paydo bölgan. 2 ame-rika turi — virginiya va çili Q.i Yevropaga olib kelingan. Q. Yer şarining turli iqlimli mintaqalarida — Qutb doirasidan to subtropiklargaça östiriladi. Özbekistonda köproq boğ Q.i turi ekiladi. Ildizi popuk ildiz. Tupi örtaça şoxlangan, böyi 10 sm gaça. Barglari yuraksimon, gullari qalqonsimon töpgulga yiğilgan. 2 jinsli oq yoki oqiş-sariq, özidan çanglanadi. May-iyunda pişadi. Mevasi töq qizil, ba'zan naviga qarab oq (oqpar), 3—5 g dan 20—40 g gaça. Tarkibida 80— 90% suv, 7-11% qand, 0,8—1,6% kislota, 1 — 1,7% pek-tin, 0,9—1,2% azotli moddalar, şuningdek, kletçatka, kul, A, V, S vitaminlari va b. bor. Yangiligida yeyiladi, kompot, murabbo qilinadi, şarbat tayyorlanadi. Q. namtalab, yoruğsevar (soya joyda hosil bermaydi), sovuqqa çidamsiz ösimlik. Bir yerda 4— 5 yil östiriladi. 3 yilgaça yaxşi hosil beradi. Hosildorligi 80—100 s/ga. Asosan, iyul—avg.da ildiz otib, barg yozgan gajaklari qator orasi 80 sm, tup orasi 25 sm yoki 70x70 sm sxe-mada köçat qilib ekiladi (kuzda va bahorda ham ekiş mumkin, bunda keçroq hosilga kiradi). Yaxşi köçat ikki yillik qulupnayzordan olinadi. qulupnayzor bahorda, ösuv davrida mahalliy va mineral öğitlar bilan oziqlantiriladi, qator oralari yumşatiladi, suğoriladi.

Özbekistonda Q.ning Zenga-Zengana, Kulver, Dilbar, Muto, Toşkent, Şreder xotirasi, Özbekiston navlari ekiladi.

Asosiy zararkunandalari: qulupnay kanasi, malina va qulup-nay uzunburuni.

Kasalliklari: qulupnay nema-todasi, kulrang çiriş, oq-qönğir doğlaniş.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚУЛУПНАЙ, ертут — раъногулдошлар оиласига мансуб кўп йиллик ўтсимон ўсимликлар туркуми; резавор экин. Евросиё ва Америкада 50 тури маълум. Асосан боғ Қ., тури, шунингдек: ўрмон Қ.и, мускат таъмли қ., виргиния Қ.и ва чили Қ.и. — Қ.нинг биринчи навлари 18-а. да Нидерландияда пайдо бўлган. 2 аме-рика тури — виргиния ва чили Қ.и Европага олиб келинган. Қ. Ер шарининг турли иқлимли минтақаларида — Қутб доирасидан то субтропикларгача ўстирилади. Ўзбекистонда кўпроқ боғ Қ.и тури экилади. Илдизи попук илдиз. Тупи ўртача шохланган, бўйи 10 см гача. Барглари юраксимон, гуллари қалқонсимон тўпгулга йиғилган. 2 жинсли оқ ёки оқиш-сариқ, ўзидан чангланади. Май-июнда пишади. Меваси тўқ қизил, баъзан навига қараб оқ (оқпар), 3—5 г дан 20—40 г гача. Таркибида 80— 90% сув, 7-11% қанд, 0,8—1,6% кислота, 1 — 1,7% пек-тин, 0,9—1,2% азотли моддалар, шунингдек, клетчатка, кул, А, В, С витаминлари ва б. бор. Янгилигида ейилади, компот, мураббо қилинади, шарбат тайёрланади. Қ. намталаб, ёруғсевар (соя жойда ҳосил бермайди), совуққа чидамсиз ўсимлик. Бир ерда 4— 5 йил ўстирилади. 3 йилгача яхши ҳосил беради. Ҳосилдорлиги 80—100 ц/га. Асосан, июль—авг.да илдиз отиб, барг ёзган гажаклари қатор ораси 80 см, туп ораси 25 см ёки 70x70 см схе-мада кўчат қилиб экилади (кузда ва баҳорда ҳам экиш мумкин, бунда кечроқ ҳосилга киради). Яхши кўчат икки йиллик қулупнайзордан олинади. қулупнайзор баҳорда, ўсув даврида маҳаллий ва минерал ўғитлар билан озиқлантирилади, қатор оралари юмшатилади, суғорилади.

Ўзбекистонда Қ.нинг Зенга-Зенгана, Кульвер, Дилбар, Муто, Тошкент, Шредер хотираси, Ўзбекистон навлари экилади.

Асосий зараркунандалари: қулупнай канаси, малина ва қулуп-най узунбуруни.

Касалликлари: қулупнай нема-тодаси, кулранг чириш, оқ-қўнғир доғланиш.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.