Qum
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 369-b. — ziyouz.com
Qum — bir-biri bilan birlaşmaydigan, mayda zarraçalardan taşkil topgan çökindi toğ jinsi. Toğ jinslarining mayda bölakça (parça)lari va turli minerallarning dumaloq va qirrali zarraçalaridan tarkib topgan.
Paydo böliş şaroitlariga köra Q. daryo, köl, dengiz, flyuvioglyatsial, elyuvial, prolyuvial va eol Q.larga bölinadi. Odatda, Q.ning ölçami 0,05 mm dan 2 mm gaça böladi. Ular mayda donaçali (0,1—0,25 mm), örta donaçali (0,25—0,5 mm), yirik donaçali (0,5—1 mm) va juda yirik donaçalidir (1—2 mm). Q, mineralogik tarkibiga köra, kvarsli, glaukonit-kvarsli, dala şpati-kvarsli va b. turlarga bölinadi. tarkibiy qismiga qarab, bir mineralli (oligomikt) va köp mineralli (polimikt) q. farq qilinadi. q. konlari keng tarqalgan. Q.da oltin, platina, olmos, sapfir, rubin, sirkon, rutil, tita-nit, ilmenit va b. köpgina qimmat-baho minerallar mavjud; bu minerallarning bir qismi foydali qazilma sifatida ajratib olinadi. Tabiiy va sun'iy (toğ jinslarini maydalaş yöli bilan olinadigan) Q.dan qurilişda va quriliş materiallari i.ç.da; kvarsli Q.dan şişa, çinni, fayans, quriliş keramikasi i.ç. hamda quyma şakllar yasaşda xom aşyo sifatida foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУМ — бир-бири билан бирлашмайдиган, майда заррачалардан ташкил топган чўкинди тоғ жинси. Тоғ жинсларининг майда бўлакча (парча)лари ва турли минералларнинг думалоқ ва қиррали заррачаларидан таркиб топган.
Пайдо бўлиш шароитларига кўра Қ. дарё, кўл, денгиз, флювиогляциал, элювиал, пролювиал ва эол Қ.ларга бўлинади. Одатда, Қ.нинг ўлчами 0,05 мм дан 2 мм гача бўлади. Улар майда доначали (0,1—0,25 мм), ўрта доначали (0,25—0,5 мм), йирик доначали (0,5—1 мм) ва жуда йирик доначалидир (1—2 мм). Қ, минералогик таркибига кўра, кварцли, глауконит-кварцли, дала шпати-кварцли ва б. турларга бўлинади. таркибий қисмига қараб, бир минералли (олигомикт) ва кўп минералли (полимикт) қ. фарқ қилинади. қ. конлари кенг тарқалган. Қ.да олтин, платина, олмос, сапфир, рубин, циркон, рутил, тита-нит, ильменит ва б. кўпгина қиммат-баҳо минераллар мавжуд; бу минералларнинг бир қисми фойдали қазилма сифатида ажратиб олинади. Табиий ва сунъий (тоғ жинсларини майдалаш йўли билан олинадиган) Қ.дан қурилишда ва қурилиш материаллари и.ч.да; кварцли Қ.дан шиша, чинни, фаянс, қурилиш керамикаси и.ч. ҳамда қуйма шакллар ясашда хом ашё сифатида фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.