Qumlarni mustahkamlaş
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 371–372-b. — ziyouz.com
Qumlarni mustahkamlaş - qum köçişini bartaraf etiş va yerlarni özlaştiriş, unumdorligini oşiriş maqsadlarida qumlikning fizik-mexanik va kimyoviy xususiyatlarini özgartirişga qaratilgan taşkiliyxöjalik, muhandislik, örmonmeliorativ, agrotexnik va b. tadbirlar majmui. Köçma qumlar q.x. ga katta zarar yetkazadi, suğoriladigan ekinzorlar, boğlar, kanallar, yöllarni bosadi, yaylovlar unumdorligini pasay-tiradi. Köçma qumlarni mustahkamlaş uçun mexanik, kimyoviy va fitome-liorativ usullar qöllaniladi. M ye x a nik vakimyoviy usullar qumlar qöçişini töxtatişda, fitome-liorativ usul esa ularni butunlay mustahkamlaşda qöllaniladi. Mexanik usul barxanlarda qamiş, yantoq, lux (qöğa) va b. ösimliklardan ğov (şox devor) — mexanik himoya vositalari — tösiqlar örnatişdan iborat. Konstruktiv xususiyatlari böyiça mexanik tösiklar tik örnatiladigan yoki töşaladigan turlarga bölinadi va ular asosiy şamol yönalişiga köndalang qilib 2x2 yoki 3x3 m ölçamda barxanlarning qiya yonbağirlariga örnatiladi. Eng xavfli joylarda bal. 60 sm li katak tösiklar qöllanadi. Katak tösiqlar içiga öt yoki buta uruğlari yoppasiga, katak devordan 0,5—0,7 sm masofada buta qalamçasi yoki köçatlari ekiladi. Şamol kuçsiz kuzatiladigan r-nlarda öt bordonlaridan foydalaniladi. Bordon şamol yönalişiga köndalang holda eni 25—30 sm va 5 sm qalinlikdagi qum ustiga töşaladi. Buta qalamçalari yoki köçatlari töşama qatorining şamol esayotgan tarafiga ötqaziladi. Q.m. uçun ekiladigan öt, ösimliklar uruği aralaşmasi maxsus traktorlarga örnatilgan seyalkalar yordamida ekiladi. Mexanik tösiqlar 2, ba'zan 3 yil xizmat qiladi. Tösiq-ğovlar öt va buta uruğlarini tutib qoladi, uruğlar unib, qumlarni mus-tahkamlaydi, şuningdek, ğovlar qan-dim, çerkez, juzğun, saksovul, qoraterak, quyonsuyak va b.ning yaxşi ösi-şiga şaroit yaratadi. Q.m. uçun şörlangan qumliklarda, şuningdek, greyder yordamida 10—15 m ora-latib çuqur egatmarzalar olinadi, ularda köçma qumlar tutib qolinadi, bu bilan tuzga çidamli buta (jiyda va b.) qalamçalarining tutib ketişi uçun qulay şaroit yaratiladi. Sizot suvlari yaqin joylaşgan qumliklarda turanğil, mayda mevali jiyda, qora va oq terak, oq aksiya yaxşi ösadi. Q.m.ning kimyoviy usullari ham tobora keng qöllanmoqda; bunda qum yuzasiga nerozin, bitum emulsiyasi, poliakrilamid, la-teks, kurosol va şunga öxşaş moddalar sepiladi.
Köçma qumlarni mustahkamlaşning eng işonçli va uzoq vaqt xizmat qiladigan vositasi daraxt ekişdir. Qumli çöllarda ösişga moslaşgan qandim, çerkez, oq va qora saksovul va ş.k. daraxt va buta turlaridan massivlar, köp qatorli yoki tor qatorli örmon minta-qalari, ihota daraxtzorlari va b. barpo qilinadi. Buning uçun mexanik tösiqlar va kimyoviy vositalar bilan mustahkamlangan qumlarga uruğlar sepiladi, qalamça va köçatlar ekiladi.
Örta Osiyoda bundan 120 yil oldin Zakaspiy t.y.ini qum bosişdan himoya qiliş munosabati bilan Q.m. böyiça dastlabki işlar boşlandi. Öşa davrda V.A. Paletskiy rahbarligida qandim, çerkez va saksovul ekilgan edi. 1940-y. larda Buxoro viloyatidagi suğoriladigan dalalarni köçma qumlardan himoya qiluvçi «Buxoro tösiği» deb ataluvçi 120 km uzunlikdagi örmon mintaqasi; 50—80-y.larda Markaziy Farğonaning köçma qumlarida, Amu-Buxoro kanali, Qora-qum kanali zonasida va b. joylarda ming-lab ga maydonlarda ihota örmon daraxtzorlari barpo qilingan (q. Lgroörmon melioratsiyasi). Örta Osiyoda qumlar va qumli yerlar 37 mln. ga ni, jumladan qöçma qumliklar qariyb 3 mln.ga ni egallaydi. 1960-y. lardan boşlab 1 mln.ga dan qöproq qumli yerlar suğorma dehqonçilik uçun özlaştirildi (Buxoro viloyati, Markaziy Farğona, Qoraqum kanali zonasi va b.). Hoz. davrda Özbekiston hududida Q.m. işlari rejali ravişda katta maydonlarda, ayniqsa, vodiylarga tutaşgan çöllarda, magistral kanal trassalari, avtomobil va t. ylari böylab, Orol böyi mintaqasida amalga oşirilmoqda. Qizil-qumda çorvaçilik va çöponlar ehtiyojlari uçun (artezian suvlar bilan suğorilib) yem-xaşak va poliz ekinlari, mevali daraxtlar ekilmoqda.
Ad.: Leontyev A.A., Novne priyomi zakrepleniya i obleseniye peskov v Sredney Azii, T., 1959;Danilin A.L., Effektivniy sposob obleseniya i zakrepleniya peskov, T., 1979.
Abduşukur Xonazarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУМЛАРНИ МУСТАҲКАМЛАШ - қум кўчишини бартараф этиш ва ерларни ўзлаштириш, унумдорлигини ошириш мақсадларида қумликнинг физик-механик ва кимёвий хусусиятларини ўзгартиришга қаратилган ташкилийхўжалик, муҳандислик, ўрмонмелиоратив, агротехник ва б. тадбирлар мажмуи. Кўчма қумлар қ.х. га катта зарар етказади, суғориладиган экинзорлар, боғлар, каналлар, йўлларни босади, яйловлар унумдорлигини пасай-тиради. Кўчма қумларни мустаҳкамлаш учун механик, кимёвий ва фитоме-лиоратив усуллар қўлланилади. М е х а ник вакимёвий усуллар қумлар қўчишини тўхтатишда, фитоме-лиоратив усул эса уларни бутунлай мустаҳкамлашда қўлланилади. Механик усул барханларда қамиш, янтоқ, лух (қўға) ва б. ўсимликлардан ғов (шох девор) — механик ҳимоя воситалари — тўсиқлар ўрнатишдан иборат. Конструктив хусусиятлари бўйича механик тўсиклар тик ўрнатиладиган ёки тўшаладиган турларга бўлинади ва улар асосий шамол йўналишига кўндаланг қилиб 2x2 ёки 3x3 м ўлчамда барханларнинг қия ёнбағирларига ўрнатилади. Энг хавфли жойларда бал. 60 см ли катак тўсиклар қўлланади. Катак тўсиқлар ичига ўт ёки бута уруғлари ёппасига, катак девордан 0,5—0,7 см масофада бута қаламчаси ёки кўчатлари экилади. Шамол кучсиз кузатиладиган р-нларда ўт бордонларидан фойдаланилади. Бордон шамол йўналишига кўндаланг ҳолда эни 25—30 см ва 5 см қалинликдаги қум устига тўшалади. Бута қаламчалари ёки кўчатлари тўшама қаторининг шамол эсаётган тарафига ўтқазилади. Қ.м. учун экиладиган ўт, ўсимликлар уруғи аралашмаси махсус тракторларга ўрнатилган сеялкалар ёрдамида экилади. Механик тўсиқлар 2, баъзан 3 йил хизмат қилади. Тўсиқ-ғовлар ўт ва бута уруғларини тутиб қолади, уруғлар униб, қумларни мус-таҳкамлайди, шунингдек, ғовлар қан-дим, черкез, жузғун, саксовул, қоратерак, қуёнсуяк ва б.нинг яхши ўси-шига шароит яратади. Қ.м. учун шўрланган қумликларда, шунингдек, грейдер ёрдамида 10—15 м ора-латиб чуқур эгатмарзалар олинади, уларда кўчма қумлар тутиб қолинади, бу билан тузга чидамли бута (жийда ва б.) қаламчаларининг тутиб кетиши учун қулай шароит яратилади. Сизот сувлари яқин жойлашган қумликларда туранғил, майда мевали жийда, қора ва оқ терак, оқ акция яхши ўсади. Қ.м.нинг кимёвий усуллари ҳам тобора кенг қўлланмоқда; бунда қум юзасига нэрозин, битум эмульсияси, полиакриламид, ла-текс, куросол ва шунга ўхшаш моддалар сепилади.
Кўчма қумларни мустаҳкамлашнинг энг ишончли ва узоқ вақт хизмат қиладиган воситаси дарахт экишдир. Қумли чўлларда ўсишга мослашган қандим, черкез, оқ ва қора саксовул ва ш.к. дарахт ва бута турларидан массивлар, кўп қаторли ёки тор қаторли ўрмон минта-қалари, иҳота дарахтзорлари ва б. барпо қилинади. Бунинг учун механик тўсиқлар ва кимёвий воситалар билан мустаҳкамланган қумларга уруғлар сепилади, қаламча ва кўчатлар экилади.
Ўрта Осиёда бундан 120 йил олдин Закаспий т.й.ини қум босишдан ҳимоя қилиш муносабати билан Қ.м. бўйича дастлабки ишлар бошланди. Ўша даврда В.А. Палецкий раҳбарлигида қандим, черкез ва саксовул экилган эди. 1940-й. ларда Бухоро вилоятидаги суғориладиган далаларни кўчма қумлардан ҳимоя қилувчи «Бухоро тўсиғи» деб аталувчи 120 км узунликдаги ўрмон минтақаси; 50—80-й.ларда Марказий Фарғонанинг кўчма қумларида, Аму-Бухоро канали, Қора-қум канали зонасида ва б. жойларда минг-лаб га майдонларда иҳота ўрмон дарахтзорлари барпо қилинган (қ. Лгроўрмон мелиорацияси). Ўрта Осиёда қумлар ва қумли ерлар 37 млн. га ни, жумладан қўчма қумликлар қарийб 3 млн.га ни эгаллайди. 1960-й. лардан бошлаб 1 млн.га дан қўпроқ қумли ерлар суғорма деҳқончилик учун ўзлаштирилди (Бухоро вилояти, Марказий Фарғона, Қорақум канали зонаси ва б.). Ҳоз. даврда Ўзбекистон ҳудудида Қ.м. ишлари режали равишда катта майдонларда, айниқса, водийларга туташган чўлларда, магистрал канал трассалари, автомобиль ва т. йлари бўйлаб, Орол бўйи минтақасида амалга оширилмоқда. Қизил-қумда чорвачилик ва чўпонлар эҳтиёжлари учун (артезиан сувлар билан суғорилиб) ем-хашак ва полиз экинлари, мевали дарахтлар экилмоқда.
Ад.: Леонтьев А.А., Новне приёмы закрепления и облесение песков в Средней Азии, Т., 1959;Данилин А.Л., Эффективный способ облесения и закрепления песков, Т., 1979.
Абдушукур Хоназаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.