Qumli çöl tuproqlari
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 372–373-b. — ziyouz.com
Qumli çöl tuproqlari - qumda ösuvçi ösimliklar tagida şakllanadigan tuproq tipi. Ildiz-çirindili qatlami ösimlik qoldiqlarining çirişi hisobiga hosil böladi. Q.ç.t. Buxoro, Qaşqadaryo, Surxondaryo, Xorazm viloyatlari, Fargona vodiysi, Qoraqalpoğiston, şuningdek, Turkmaniston va Tojikistonda tarqalgan. Q.ç.t. yuzasi (5—6 sm)da har joydan bir ösimlik poyasi yoki ildizi ösib çiqqan quruq soçiluvçan qumdan iborat. Bu tuproqlar tarkibida çirindi miqdori juda kam (0,1—0,5%) bölib, 30—35 sm çuqurlikkaça uçraydi. Yalpi şakldagi azot va fosforning miqdori juda kam. Tuproq profilida karbonatlarning doğ, soçilgan va b. şakllardagi hosilalari körinib turadi. Tuproq reaksiyasi kuçsiz işqorli yoki işqorli. Q.ç.t. şörlanmagan yoki kuçsiz şörlangan (suvda eriydigan tuzlar 2 m va undan çuqurda joylaşgan; 1,5—2,0%). Köpinça tuzlarning asosiy qismini suvda kam eriydigan sulfatlar taşkil etadi. Şuning uçun özlaştirişning dastlabki yillarida bu tuproqdar şöri yuvilmaydi. Bu tuproqlarning singdiriş kompleksi, asosan, kalsiy va magniydan iborat (singdiriş siğimi juda kam — 5,0—6,0 mg. ekv). Bu tuproqlarning suv ötka-zuvçanligi juda kuçli bölgani uçun suğoriş suvi tuproqning ösimlik ildizlari rivojlanadigan qismida uşlanmay, egat boşidayoq tezda quyi qatlamlarga şimilib ketadi. Tuproqlarning suv ötkazuvçanligini kamaytiriş uçun kolmataj (loyqali suv bilan suğoriş) qilinadi. Şamol eroziyasiga qarşi kuraşda köp yillik ötlar va örmon daraxtlari ekişdan taşqari polimer preparatlardan (K-4, lateks va b.), şuningdek, soz-qumoqli materiallardan foydalaniladi.
Xodimat Maxsudov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУМЛИ ЧЎЛ ТУПРОҚЛАРИ - қумда ўсувчи ўсимликлар тагида шаклланадиган тупроқ типи. Илдиз-чириндили қатлами ўсимлик қолдиқларининг чириши ҳисобига ҳосил бўлади. Қ.ч.т. Бухоро, Қашқадарё, Сурхондарё, Хоразм вилоятлари, Фаргона водийси, Қорақалпоғистон, шунингдек, Туркманистон ва Тожикистонда тарқалган. Қ.ч.т. юзаси (5—6 см)да ҳар жойдан бир ўсимлик пояси ёки илдизи ўсиб чиққан қуруқ сочилувчан қумдан иборат. Бу тупроқлар таркибида чиринди миқдори жуда кам (0,1—0,5%) бўлиб, 30—35 см чуқурликкача учрайди. Ялпи шаклдаги азот ва фосфорнинг миқдори жуда кам. Тупроқ профилида карбонатларнинг доғ, сочилган ва б. шакллардаги ҳосилалари кўриниб туради. Тупроқ реакцияси кучсиз ишқорли ёки ишқорли. Қ.ч.т. шўрланмаган ёки кучсиз шўрланган (сувда эрийдиган тузлар 2 м ва ундан чуқурда жойлашган; 1,5—2,0%). Кўпинча тузларнинг асосий қисмини сувда кам эрийдиган сульфатлар ташкил этади. Шунинг учун ўзлаштиришнинг дастлабки йилларида бу тупроқдар шўри ювилмайди. Бу тупроқларнинг сингдириш комплекси, асосан, кальций ва магнийдан иборат (сингдириш сиғими жуда кам — 5,0—6,0 мг. экв). Бу тупроқларнинг сув ўтка-зувчанлиги жуда кучли бўлгани учун суғориш суви тупроқнинг ўсимлик илдизлари ривожланадиган қисмида ушланмай, эгат бошидаёқ тезда қуйи қатламларга шимилиб кетади. Тупроқларнинг сув ўтказувчанлигини камайтириш учун кольматаж (лойқали сув билан суғориш) қилинади. Шамол эрозиясига қарши курашда кўп йиллик ўтлар ва ўрмон дарахтлари экишдан ташқари полимер препаратлардан (К-4, латекс ва б.), шунингдек, соз-қумоқли материаллардан фойдаланилади.
Ходимат Махсудов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.