Qunğir kömir
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 432-b. — ziyouz.com
Qunğir kömir — kömirlaniş darajasi eng past bölgan qazilma kömir, torfning toşkömirga aylanişdagi şakli. Q.k. torfdan öta ziçligi va ajratib turuvçi qoldiqlarining kamligi b-n; toşkömirdan esa qönğir rangi bilan ajralib turadi. Q.k. havoda mayda bölaklarga bölinib ketadi. Ular uçun gumin kislotasining köpligi, yuqori gigroskopiklik va namlik xosdir. Q.k.ning yonuvçi massasida uglerod 55— 78%, vodo-rod 4—6,5% va undan köproq, kislo-rod 15—30% böladi; yonuvçi massaning yoniş issiqligi 22,6 — 31,0 MJ/ kg (5400—7400 kkal/kg); birlamçi smolaning çiqişi 5—20% va undan köproq; kömirning petrografik tarkibiga nisbatan yonuvçi moddalarning tarkibi 65 dan 40% gaça böladi. Qk.ning rangi oç sariqdan qoragaça; ziçligi 1,2—1,5 g/sm3. Yuqori t-ra va bosimning uzoq muddatli ta'siri natijasida Q.k.lar toşkömirga, ular esa antratsitga aylanadi. Genetik belgilariga köra Q.k. yumşoq, qattiq va tuproqsimon turlarga bölinadi. Q.k.ning katta konlari va hav-zalari mezozoy va kaynozoy davrlari uçun xos. Q.klar kiçik qatlamlardan tortib juda katta qatlamlar (100— 120 m) hosil qilgan. Dunyo böyiça qazib olinayotgan kömirning 20% Q.k.ga töğri keladi. Uning konlari xorijda RF, Qozoğiston, Polşa, Germaniya va AQŞda mavjud. Özbekistonda Angren kömir konida, xorijda Şörob kömir konida qazib olinadi. Q.k.dan energetik yoqilği va kimyoviy xom aşyo sifatida foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУНҒИР КЎМИР — кўмирланиш даражаси энг паст бўлган қазилма кўмир, торфнинг тошкўмирга айланишдаги шакли. Қ.к. торфдан ўта зичлиги ва ажратиб турувчи қолдиқларининг камлиги б-н; тошкўмирдан эса қўнғир ранги билан ажралиб туради. Қ.к. ҳавода майда бўлакларга бўлиниб кетади. Улар учун гумин кислотасининг кўплиги, юқори гигроскопиклик ва намлик хосдир. Қ.к.нинг ёнувчи массасида углерод 55— 78%, водо-род 4—6,5% ва ундан кўпроқ, кисло-род 15—30% бўлади; ёнувчи массанинг ёниш иссиқлиги 22,6 — 31,0 МЖ/ кг (5400—7400 ккал/кг); бирламчи смоланинг чиқиши 5—20% ва ундан кўпроқ; кўмирнинг петрографик таркибига нисбатан ёнувчи моддаларнинг таркиби 65 дан 40% гача бўлади. Қк.нинг ранги оч сариқдан қорагача; зичлиги 1,2—1,5 г/см3. Юқори т-ра ва босимнинг узоқ муддатли таъсири натижасида Қ.к.лар тошкўмирга, улар эса антрацитга айланади. Генетик белгиларига кўра Қ.к. юмшоқ, қаттиқ ва тупроқсимон турларга бўлинади. Қ.к.нинг катта конлари ва ҳав-залари мезозой ва кайнозой даврлари учун хос. Қ.клар кичик қатламлардан тортиб жуда катта қатламлар (100— 120 м) ҳосил қилган. Дунё бўйича қазиб олинаётган кўмирнинг 20% Қ.к.га тўғри келади. Унинг конлари хорижда РФ, Қозоғистон, Польша, Германия ва АҚШда мавжуд. Ўзбекистонда Ангрен кўмир конида, хорижда Шўроб кўмир конида қазиб олинади. Қ.к.дан энергетик ёқилғи ва кимёвий хом ашё сифатида фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.