Qurbaqalar
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 380-b. — ziyouz.com
Qurbaqalar - dumsiz suvda va quruqlikda yaşovçiyaar oilasi. Uz. 2—25 sm. Köpçilik Q.ning tişlari qisman yoki butunlay reduksiyaga uçragan. Tanasi keng, oyoklari baqalarga nisbatan (q. Yeaqalar) kalta. 21 uruği 300 dan ortiq turi bor. Antarktidadan taşqari barça qit'alarda tarqalgan. Ular orasida tropik Afrikada tarqalgan tirik tuğuvçi q. eng sodda tuzilgan. Köpçilik (200 ga yaqin) turlari asl Q. uru-ğiga kiradi. Asl Q.ning köz qoraçiği vertikal joylaşgan; orqa oyoği barmoqlarida suzgiç pardalar qoldiği bor; közidan keyinroqda yirik qulo-qoldi, tanasining orqa tomoni böylab mayda zahar bezlari joylaşgan. Yevrosiyoning örmon va daşt mintaqasida uz. 20 sm keladigan oddiy, ya'ni kulrang Q., çöl, daşt, örmon va toğlarida (4800 m gaça balandlikda) kök Q. keng tarqalgan. Özbekiston faunasida faqat kök Q. (uz. 14 sm gaça) uçraydi.
Aksariyat Q. — quruqlik hayvonlari, baqalarga nisbatan kuçsiz sakraydi va yomon suzadi; sekin qadamlab harakat qiladi. Oqşomlari faol hayot keçiradi. Turli xil haşarotlar va b. umurtqasizlar bilan oziqlanadi. Quruqlikda qişlaydi. Köpçiligi suvga, ayrim turlari quruqlikka 1200 dan 7000 gaça tuxum qöyadi. Q. boğ va poliz ekinlariga ziyon keltiradigan haşarotlarni qirib foyda keltiradi. Jan. Amerikaning mahalliy aholisi aga Q.si zaharini öq yoylarga surişgan. Q.ning 6 turi Tabiatni muhofaza qiliş xal-qaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУРБАҚАЛАР - думсиз сувда ва қуруқликда яшовчияар оиласи. Уз. 2—25 см. Кўпчилик Қ.нинг тишлари қисман ёки бутунлай редукцияга учраган. Танаси кенг, оёклари бақаларга нисбатан (қ. Еақалар) калта. 21 уруғи 300 дан ортиқ тури бор. Антарктидадан ташқари барча қитъаларда тарқалган. Улар орасида тропик Африкада тарқалган тирик туғувчи қ. энг содда тузилган. Кўпчилик (200 га яқин) турлари асл Қ. уру-ғига киради. Асл Қ.нинг кўз қорачиғи вертикал жойлашган; орқа оёғи бармоқларида сузгич пардалар қолдиғи бор; кўзидан кейинроқда йирик қуло-қолди, танасининг орқа томони бўйлаб майда заҳар безлари жойлашган. Евросиёнинг ўрмон ва дашт минтақасида уз. 20 см келадиган оддий, яъни кулранг Қ., чўл, дашт, ўрмон ва тоғларида (4800 м гача баландликда) кўк Қ. кенг тарқалган. Ўзбекистон фаунасида фақат кўк Қ. (уз. 14 см гача) учрайди.
Аксарият Қ. — қуруқлик ҳайвонлари, бақаларга нисбатан кучсиз сакрайди ва ёмон сузади; секин қадамлаб ҳаракат қилади. Оқшомлари фаол ҳаёт кечиради. Турли хил ҳашаротлар ва б. умуртқасизлар билан озиқланади. Қуруқликда қишлайди. Кўпчилиги сувга, айрим турлари қуруқликка 1200 дан 7000 гача тухум қўяди. Қ. боғ ва полиз экинларига зиён келтирадиган ҳашаротларни қириб фойда келтиради. Жан. Американинг маҳаллий аҳолиси ага Қ.си заҳарини ўқ ёйларга суришган. Қ.нинг 6 тури Табиатни муҳофаза қилиш хал-қаро иттифоқи Қизил китобига киритилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.