Qurbon Mamed sardor Junaydxon

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 215–216-b. — ziyouz.com

Junaydxon Qurbon Mamed sardor JUNAYDXON Qurbon Mamed (Muhammad) sardor (1857, hoz. Taxta tumani, Turkmaniston — 1938, Hirot atrofi, Afğoniston) — Istiqlolçilik harakati namoyandalaridan. Mustamlakaçi çor Rossiyasi hamda şöro qöşinlariga qarşi kuraşgan. Yovmut qabilasi bayramali uruğining junayd tarmoğiga mansub. Nizoli masalalarni adolatli hal qilganligi va jasurligi uçun turkmanlar orasida uning şuhrati keng yoyilgan. U uzoq yillar mobaynida öz uruğining mirobi, qozisi, oqsoqoli, harbiy boşliği bölgan. Çorizmning Xiva yurişlari paytida yoş Qurbon Mamed turkman yovmut yigitlari qatorida rus bosqinçilariga qarşi janglarda qatnaşgan. Asfandiyorxon J.ni turkman qabilalarining sardori etib tayinlagan (1915). Turkman oqsoqollari uni Junaydxon deb e'lon qilişgan. Turkman davlatini tuziş maqsa-dida J. Xivaga yuriş qilgan (1916). Xivani egallagan J. qöşini xondan katta miqdorda tovon puli olgaç, 15 fev.da poytaxtni tark qiladi. Turkiston harbiy gubernatori zudlik b-n Xivaga Toşkentdan general Galkinning jazo otryadini yuboradi. 16 martda Ğazovotda J. qöşini ruslardan yengilgaç, Qoraqumga çekingan, söngra Eron va Afğonistonga ötib ketgan. J. 1917 y. yozida Xorazmga qaytib kelib, siyosiy hokimiyat uçun kuraşni davom ettirgan. 1918 y. 10 yanv.da Asfandiyorxon J.ni Xivaga taklif qilib, xonlik qöşinlarining boş qömondoni qilib tayinlaşga majbur bölgan. J. 1918 y. okt.da Asfandiyorxonga suiqasd uyuştirib, uni öldirgan va xonning akasi Sayd Abdullaxonni Xiva taxtiga ötqazgan, amalda J. xonlikning mutlaq hukmdoriga aylangan. Rossiyaga (1918 y. yanv. — 1920 yanv.) qaram bölgan Xiva xonligi amalda mustaqil davlatga aylangan. J. 1918 y. örtalari — 1920 y. yanv.da şöro qöşinlariga qarşi keskin kuraş olib borgan, biroq mağlubiyatga uçrab çölga çekingan. Xivada xonlik tuzumi ağdarilib Xorazm Xalq Sovet Respublikasi (XXSR) tuzilgan. J. turkman, özbek, qoraqalpoq, qozoqlardan iborat 30 ming kişilik qöşin tuzib kuraşni davom ettirgan. Şöro hukumati J. ga qarşi kuraşda boşqa turkman sardorlari Qöşmamadxon va Ğulomalixonlarni jalb qilgan. Natijada 1920 y. avg.da ular J. köşiniga zarba berişgan. J. Turkistondagi istiqlolçilik harakati kuçlarini yagona qömondonlik ostiga birlaştiriş maqsadida 1922 y. boşida Anvar poşo va Farğonadagi qörboşilar b-n aloqa örnatgan. U öz qöşinida qattiq tartib intizom örnatdi va xorijdan zamonaviy qurollar sotib oldi. J. 1922 y. apr.da Porsu qal'asini qizillardan ozod qilgan. 1923 y. dek.da Pitnak, Hazorasp, Boğot, Xonqa tumanlarida şöro tuzumiga qarşi dehqonlarning ommaviy qözğolonlari boşlangan. J. qözğolonçilarga madad beriş uçun 15 ming kişilik qöşini b-n Xivani ğarbdan qurşovga olgan (1924 y. 10 yanv.) Şöro hukumati unga qarşi butun vositalarini işga solib fev. boşlarida Xivaga Toşkent, Törtköl, Aktyubinsk (Oqtöba)dan qöşimça kuç taşlagan, J. Afğonistonga çekiniş (1924.17.6) ga majbur bölgan. Biroq şu yilning kuzida Xorazm vohasiga qaytib kuraşni davom ettirgan. Turkmaniston SSR Sovetlarining 1-syezdi yangi hukumat boşliği Q. Otaboyevning qat'iy talabi b-n J. va uning safdoşlarini afv etgan (1925 y. fev.). BiroqJ. 1927 y. 19 sent. da Toşhovuz okrugidagi Oqtepada şöro hokimiyatiga qarşi qözğolon kötargan. Turkmaniston XKS va MI K darhol J.ni qonundan taşqari deb e'lon qilgan. J. laşkari Toşxovuz okrugi Taxta va Köhna Urganç tumanlaridagi köplab ovullarda şöro hokimiyatini tugatişgan. Tengsiz janglarda J. mağlubiyatga uçragan bölsada, S. M. Budyonniyning saralangan maxsus otliq qöşini uni qölga tuşira olmagan. J. Xorazm vohasida ayrim tanaffuslar b-n 1931 y.gaça kuraş olib borib, nihoyat Eron orqali Afğonistonga ötib ketgan.

Ad.: Yusupov P., Yoş xivaliklar tarixi (xotiralar), Urganç, 2000; Rajabov Q. K., Mustaqil Turkiston fikri uçun mujodalalar. T., 2000; Özbekistonning yangi tarixi, 2-kitob (Özbekiston sovet mustamlakaçiligi davrida), T., 2000; Turkestan v naçale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000; Xiva — ming gumbaz şahri, T., 1997; Validiy A. 3., Bölinganni böri yer (xotiralar), T., 1997.

Qahramon Rajabov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЖУНАЙДХОН Қурбон Мамед (Муҳаммад) сардор (1857, ҳоз. Тахта тумани, Туркманистон — 1938, Ҳирот атрофи, Афғонистон) — Истиқлолчилик ҳаракати намояндаларидан. Мустамлакачи чор Россияси ҳамда шўро қўшинларига қарши курашган. Ёвмут қабиласи байрамали уруғининг жунайд тармоғига мансуб. Низоли масалаларни адолатли ҳал қилганлиги ва жасурлиги учун туркманлар орасида унинг шуҳрати кенг ёйилган. У узоқ йиллар мобайнида ўз уруғининг мироби, қозиси, оқсоқоли, ҳарбий бошлиғи бўлган. Чоризмнинг Хива юришлари пайтида ёш Қурбон Мамед туркман ёвмут йигитлари қаторида рус босқинчиларига қарши жангларда қатнашган. Асфандиёрхон Ж.ни туркман қабилаларининг сардори этиб тайинлаган (1915). Туркман оқсоқоллари уни Жунайдхон деб эълон қилишган. Туркман давлатини тузиш мақса-дида Ж. Хивага юриш қилган (1916). Хивани эгаллаган Ж. қўшини хондан катта миқдорда товон пули олгач, 15 фев.да пойтахтни тарк қилади. Туркистон ҳарбий губернатори зудлик б-н Хивага Тошкентдан генерал Галкиннинг жазо отрядини юборади. 16 мартда Ғазовотда Ж. қўшини руслардан енгилгач, Қорақумга чекинган, сўнгра Эрон ва Афғонистонга ўтиб кетган. Ж. 1917 й. ёзида Хоразмга қайтиб келиб, сиёсий ҳокимият учун курашни давом эттирган. 1918 й. 10 янв.да Асфандиёрхон Ж.ни Хивага таклиф қилиб, хонлик қўшинларининг бош қўмондони қилиб тайинлашга мажбур бўлган. Ж. 1918 й. окт.да Асфандиёрхонга суиқасд уюштириб, уни ўлдирган ва хоннинг акаси Сайд Абдуллахонни Хива тахтига ўтқазган, амалда Ж. хонликнинг мутлақ ҳукмдорига айланган. Россияга (1918 й. янв. — 1920 янв.) қарам бўлган Хива хонлиги амалда мустақил давлатга айланган. Ж. 1918 й. ўрталари — 1920 й. янв.да шўро қўшинларига қарши кескин кураш олиб борган, бироқ мағлубиятга учраб чўлга чекинган. Хивада хонлик тузуми ағдарилиб Хоразм Халқ Совет Республикаси (ХХСР) тузилган. Ж. туркман, ўзбек, қорақалпоқ, қозоқлардан иборат 30 минг кишилик қўшин тузиб курашни давом эттирган. Шўро ҳукумати Ж. га қарши курашда бошқа туркман сардорлари Қўшмамадхон ва Ғуломалихонларни жалб қилган. Натижада 1920 й. авг.да улар Ж. кўшинига зарба беришган. Ж. Туркистондаги истиқлолчилик ҳаракати кучларини ягона қўмондонлик остига бирлаштириш мақсадида 1922 й. бошида Анвар пошо ва Фарғонадаги қўрбошилар б-н алоқа ўрнатган. У ўз қўшинида қаттиқ тартиб интизом ўрнатди ва хориждан замонавий қуроллар сотиб олди. Ж. 1922 й. апр.да Порсу қалъасини қизиллардан озод қилган. 1923 й. дек.да Питнак, Ҳазорасп, Боғот, Хонқа туманларида шўро тузумига қарши деҳқонларнинг оммавий қўзғолонлари бошланган. Ж. қўзғолончиларга мадад бериш учун 15 минг кишилик қўшини б-н Хивани ғарбдан қуршовга олган (1924 й. 10 янв.) Шўро ҳукумати унга қарши бутун воситаларини ишга солиб фев. бошларида Хивага Тошкент, Тўрткўл, Актюбинск (Оқтўба)дан қўшимча куч ташлаган, Ж. Афғонистонга чекиниш (1924.17.6) га мажбур бўлган. Бироқ шу йилнинг кузида Хоразм воҳасига қайтиб курашни давом эттирган. Туркманистон ССР Советларининг 1-съезди янги ҳукумат бошлиғи Қ. Отабоевнинг қатъий талаби б-н Ж. ва унинг сафдошларини афв этган (1925 й. фев.). БироқЖ. 1927 й. 19 сент. да Тошҳовуз округидаги Оқтепада шўро ҳокимиятига қарши қўзғолон кўтарган. Туркманистон ХКС ва МИ К дарҳол Ж.ни қонундан ташқари деб эълон қилган. Ж. лашкари Тошховуз округи Тахта ва Кўҳна Урганч туманларидаги кўплаб овулларда шўро ҳокимиятини тугатишган. Тенгсиз жангларда Ж. мағлубиятга учраган бўлсада, С. М. Будённийнинг сараланган махсус отлиқ қўшини уни қўлга тушира олмаган. Ж. Хоразм воҳасида айрим танаффуслар б-н 1931 й.гача кураш олиб бориб, ниҳоят Эрон орқали Афғонистонга ўтиб кетган.

Ад.: Юсупов П., Ёш хиваликлар тарихи (хотиралар), Урганч, 2000; Ражабов Қ. К., Мустақил Туркистон фикри учун мужодалалар. Т., 2000; Ўзбекистоннинг янги тарихи, 2-китоб (Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида), Т., 2000; Туркестан в начале XX века: к истории истоков национальной независимости, Т., 2000; Хива — минг гумбаз шаҳри, Т., 1997; Валидий А. 3., Бўлинганни бўри ер (хотиралар), Т., 1997.

Қаҳрамон Ражабов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.