Qurbonjon dodxoh qözğoloni
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 382–383-b. — ziyouz.com
Qurbonjon dodxoh qözğoloni — çor Rossiyasining mustamlakaçilik zulmiga qarşi kötarilgan xalq qözğoloni (1875—76). Bu qözğolonga Olay vohasi hokimi, Olay malikasi sifatida maşhur bölgan Kurbonjon dodxoh boşçilik qilgan.
«Pölatxon» qözğoloni ommaviy tus olgaç, Qurbonjon dodxoh öz öğillari bilan qözğolonçilar tomoniga ötgan.
1876 y. mart oyida Turkiston general-gubernatori K.P. Kaufman Olay vohasiga yangi hududlarni bosib oliş va xalq qözğolonlarini şafqatsiz bostiriş bilan nom çiqargan general M.D. Skobelevni yuborib, qözğolonçilardan 3 kunlik muddat içida böysuniş va har bir ötov soliq tölaşini talab qilgan. Çorvador qirğizlar va özbeklar bosqinçilarga itoat qilmay, ularga qarşi Qurbonjon dodxoh boşçiligida kuraşga otlangan. Skobelev rahbarligidagi Rossiya qöşini 1876 y. 21 martda Öşga keladi. Skobelev aylanma yöl orqali hujumga ötib, qözğolonçilarni Söfiqörğongaça surib taşlagan. Abdullabek qolgan yigitlari bilan Qizilort dovoni tomonga çekinib, Pomir toğlariga çiqib ketgan.
Kaufman buyruği bilan 1876 y. yozida Olay vohasiga jazo otryadi jönatilgan. Skobelev boşçiligidagi qöşin 15 iyulda Olayga 3 tomonlama — Öş, Uçqörğon va Gulçadan yölga çiqişgan. Abdullabek 2 ming kişilik qöşini bilan Öşdan 40 çaqirim naridagi Şoti degan joyda pistirma qöyib, çor qöşinlarini Olayga ötkazmaslikka harakat qilgan. Polkovnik Vitgenşteyn va qirğiz Şabdon Jontoy öğli boşçiligidagi qismlar bilan Abdullabek qöşini örtasida ayovsiz janglar bölgan. 31 iyulda qirğizlarning bir neça biyi Skobelevga taslim bölgan. Vitgenşteyn qöşini 1876 y. avg.da Abdullabek yigitlari ortidan quvib, Pomirga kirib borgan.
8 sent.da Söxga yaqin Aylanma degan joyda har 2 qöşin örtasida sönggi töqnaşuv bölib, unda Abdullabek boşçiligidagi qözğolonçilar yengiladi. Abdullabek ukalari va safdoşlari bilan Qoraköldan Çöngsuv darasiga ötib, söngra Tuyuqsuv darasi orqali Qaşqar va Şuğnon tarafga, keyinçalik Afğonistonga ötib ketgan. Abdullabek öşa yiliyoq Makkaga haj safariga jönab, yölda vafot etgan (uning jasadi keyinçalik Gulçaga olib kelinib, dafn etilgan).
Farğona viloyati harbiy gubernatori Skobelev Öş uyezdi hokimi P.P.Ionov vositaçiligida Qurbonjon dodxoh bilan muzokaralar olib borgan. Skobelev bilan Qurbonjon dodxoh Olayda şaxsan uçraşişgan va örtada sulh tuzilib, çor hukumatiga körsatayotgan qurolli qarşilik töxtatilgan (1876 y. oxiri).
Qurbonjon dodxohning öğillari Mahmudbek, Hasanbek, Botirbek Kobuldagi quvğinlikdan çaqirilib, ularga Olay vohasida yangi tuzilgan bölislarga boşçilik qiliş topşirilgan. Uning kiçik öğli Qamçibek esa keyinçalik rus ma'murlari tomonidan Öşda dorga osib öldirilgan (1895).
Ad.: Bababekov X.N., Narodniye dvijeniya v Kokandskom xanstve i ix sotsialno-ekonomiçeskiye i politiçeskiye predposşki, T., 1990; Narodnme dvijeniya Sredney Azii vXGXveke (Po materialam Kmrgizstana). Bişkek-Oş, 1998.
Qahramon Rajabov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУРБОНЖОН ДОДХОҲ ҚЎЗҒОЛОНИ — чор Россиясининг мустамлакачилик зулмига қарши кўтарилган халқ қўзғолони (1875—76). Бу қўзғолонга Олай воҳаси ҳокими, Олай маликаси сифатида машҳур бўлган Курбонжон додхоҳ бошчилик қилган.
«Пўлатхон» қўзғолони оммавий тус олгач, Қурбонжон додхоҳ ўз ўғиллари билан қўзғолончилар томонига ўтган.
1876 й. март ойида Туркистон генерал-губернатори К.П. Кауфман Олай воҳасига янги ҳудудларни босиб олиш ва халқ қўзғолонларини шафқатсиз бостириш билан ном чиқарган генерал М.Д. Скобелевни юбориб, қўзғолончилардан 3 кунлик муддат ичида бўйсуниш ва ҳар бир ўтов солиқ тўлашини талаб қилган. Чорвадор қирғизлар ва ўзбеклар босқинчиларга итоат қилмай, уларга қарши Қурбонжон додхоҳ бошчилигида курашга отланган. Скобелев раҳбарлигидаги Россия қўшини 1876 й. 21 мартда Ўшга келади. Скобелев айланма йўл орқали ҳужумга ўтиб, қўзғолончиларни Сўфиқўрғонгача суриб ташлаган. Абдуллабек қолган йигитлари билан Қизилорт довони томонга чекиниб, Помир тоғларига чиқиб кетган.
Кауфман буйруғи билан 1876 й. ёзида Олай воҳасига жазо отряди жўнатилган. Скобелев бошчилигидаги қўшин 15 июлда Олайга 3 томонлама — Ўш, Учқўрғон ва Гулчадан йўлга чиқишган. Абдуллабек 2 минг кишилик қўшини билан Ўшдан 40 чақирим наридаги Шоти деган жойда пистирма қўйиб, чор қўшинларини Олайга ўтказмасликка ҳаракат қилган. Полковник Витгенштейн ва қирғиз Шабдон Жонтой ўғли бошчилигидаги қисмлар билан Абдуллабек қўшини ўртасида аёвсиз жанглар бўлган. 31 июлда қирғизларнинг бир неча бийи Скобелевга таслим бўлган. Витгенштейн қўшини 1876 й. авг.да Абдуллабек йигитлари ортидан қувиб, Помирга кириб борган.
8 сент.да Сўхга яқин Айланма деган жойда ҳар 2 қўшин ўртасида сўнгги тўқнашув бўлиб, унда Абдуллабек бошчилигидаги қўзғолончилар енгилади. Абдуллабек укалари ва сафдошлари билан Қоракўлдан Чўнгсув дарасига ўтиб, сўнгра Туюқсув дараси орқали Қашқар ва Шуғнон тарафга, кейинчалик Афғонистонга ўтиб кетган. Абдуллабек ўша йилиёқ Маккага ҳаж сафарига жўнаб, йўлда вафот этган (унинг жасади кейинчалик Гулчага олиб келиниб, дафн этилган).
Фарғона вилояти ҳарбий губернатори Скобелев Ўш уезди ҳокими П.П.Ионов воситачилигида Қурбонжон додхоҳ билан музокаралар олиб борган. Скобелев билан Қурбонжон додхоҳ Олайда шахсан учрашишган ва ўртада сулҳ тузилиб, чор ҳукуматига кўрсатаётган қуролли қаршилик тўхтатилган (1876 й. охири).
Қурбонжон додхоҳнинг ўғиллари Маҳмудбек, Ҳасанбек, Ботирбек Кобулдаги қувғинликдан чақирилиб, уларга Олай воҳасида янги тузилган бўлисларга бошчилик қилиш топширилган. Унинг кичик ўғли Қамчибек эса кейинчалик рус маъмурлари томонидан Ўшда дорга осиб ўлдирилган (1895).
Ад.: Бабабеков Х.Н., Народные движения в Кокандском ханстве и их социально-экономические и политические предпосьшки, Т., 1990; Народнме движения Средней Азии вХГХвеке (По материалам Кмргызстана). Бишкек-Ош, 1998.
Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.