Qurğoqçilik

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 405–406-b. — ziyouz.com

Qurğoqçilik - buğlaniş yoğindan ortiq bölgan şaroitlarda keçadigan uzoq davomli ob-havo. Bunday şaroitda tuproqdagi suv zaxirasi tez sarflanib ketadi, bu esa q.x. ekinlari hamda yaylov ösimliklarining rivojlanişi va mahsuldorligiga salbiy ta'sir körsatadi. Tekislik hududlardagi Q.ning umumiy darajasi gidrotermik koeffitsiyent (GTK) bilan aniqlanadi. GTK vegetatsiya davridagi yoğin miqdorini huddi şu davrdagi t-ra yiğindisining 10 marta kamaytirilgan miqdoriga nisbati bilan ifodalanadi (G.T.Selyaninov). Suğorma dehqonçilik zonalarida GTK qiymatlari vegetatsiya davrida yoğinlar kam bölgan hududlarda 0,06—0,15 dan toğoldi zonalarida 0,3—0,4 gaça özgarib turadi. Balandlik oşişi bilan Q. ta'siri sustlaşadi, GTKning qiymati esa 0,7 ga qadar kötariladi. Q. tuproqdagi fiziologik özlaştiriladigan namlik yöqligini xarakterlovçi tuproq Q.i hamda transpiratsiya va buğlaniş miqdori oşib ketganligini ifodalaydigan havo Q.iga bölinadi. Tuproq Q.i Örta Osiyoda deyarli har yili takrorlanib turadigan oddiy hol hisoblanadi. Uning boşlanişi Örta Osiyoning dengiz yuzasidan 200— 250 m balandlikkaça bölgan hududlarida apr.ning 1dekadasiga, 300—400 m balandlikkaça bölgan hududlarda mayning dastlabki kunlariga töğri keladi. Havo Q.i ösimliklarga yuqori t-rada va past nisbiy havo namligining birgalikda ta'sir qilişi bilan tavsiflanadi (q. Havo namligi). Suğoriladigan dehqonçilik mintaqalarida havo Q.i kuzatiladigan kunlar, odatda, 10—30 kun orasida özgarib turadi, gohida 50 va undan ham ortiqroq kunga yetadi.

Q. qişloq xöjaligiga, ayniqsa, lalmikor yerlarda katta zarar keltiradi. Aksariyat hollarda Q. garmsel bilan birga yuz beradi. Suğoriladigan maydonlarda rivojlangan suğoriş sistemalarining mavjudligi, şuningdek dala ihota örmonlari barpo etiş, Q.ka çidamli navlarni ekiş, ösimlik hamda daraxtlarning borligi Q.ning zararli ta'sirini kamaytiradi. Mirzaçölning özlaştirilişi bunga yaxşi misol böla oladi; bu yerda keng suğoriş tarmoqlari barpo etilib, yirik paxtaçilik xöjaliklari taşkil topgandan keyin yiliga Q. kuzatiladigan kunlar soni 2 baravar kamaydi (27 örniga 13 kun).

Hamidulla Abdullayev.

QUSAM ibn ABBOS (taxm. 624- 677) — sahoba. Muhammad (sav)ning amakivaççasi. Xalifa Ali ibn Abu Tolib davrida Makka voliysi bölgan. Muoviya davrida Xuroson voliysi Said ibn Usmon bilan birga Örta Osiyoni fath etişda qatnaşgan. Manbalarda aytilişiça, Said dinni kuçaytirmoq va şariat hukmlarini yurgizmoq maqsadida Q. ibn A.ni bir neça islom qöşini bilan Samarqandda qoldirgan. 677 y. suğdiylar Samarqandga hujum qilganda Q. ibn A. şahid bölgan. Banu nojiya qabristonida ğor yonida (boşqa manbalarda — ğoziylar yonida) dafn etilgan. Sulton Sanjar Moziy (1118—1157) zamonasida öşa qabristonda «Qusamiya» madrasasi solingan. U Obi maşhad ariği yaqinida bölgan. Amir Temur davrida uşbu mozor ustiga imorat qilinib, turli bezaklar bilan bezatilgan. Xalq orasida Şohizinda («Tirik şoh») nomi bilan maşhur bölgan bu yodgorlik örta asr me'morligining noyob obidalaridan sanaladi.

QUSAM ibn ABBOS MAJMUASI - Samarqanddagi me'moriy yodgorlik (11 —15-a.lar); Şohizinda tarkibida. Majmua turli davrlarda qurilgan masjid, maqbara va çillaxonadan iborat. Qusam ibn Abbos qabri atrofida bunyod etilgan. Majmuaga çortoqning şarqiy ravoğidagi 2 tabaqali eşik orqali kiriladi. Yölakning öng tomonida yuqorisi mö'jaz qafasali bejirim minora (bal. 12 m, 12-a.) saqlangan. Masjid 3 ga bölingan, yon tomondagi devor ustunlar yordamçi hujralarga birlaştirilgan. Içki devorining izorasi sirkori yulduzsimon parçinlar bilan bezatilgan. namoyonlar qöş islimiy sirkori parçinli hoşiya bilan öralgan. Mehrobidagi kitobalari ham sirkori parçinlardan naqşlangan. Masjidning şarqida miyonxona bölib, uning jan.- şarqiy burçagidan maqbaraga ötiladi. Dastlab murabba tarhli, gumbaz bilan yopilgan görxona-sağana, ziyoratxona va uning ostida joylaşgan çillaxonadan iborat maqbara qurilgan. Qusam ibn Abbos sağanasi Amir Temur davrida örnatilgan: sağana ustma-ust qöyilgan 3 ta töğri törtburçakli va ularning ustidagi 1 egri sirtli, jami 4 qismdan tuzilgan, yon tomonlarining yuzasi zarhal islimiy naqşlar bilan ziynatlangan, ular orasiga Qur'on oyatlari, hadislar bitilgan. Sağanani ziyoratxonadan köriş uçun görxonaning şim. devoriga yoğoç panjara örnatilgan. Keyinroq masjid va b. binolar qurilgan. Bino bağallariga muqarnaslar işlangan, gumbazi sirkor qoplamaga ega. Majmuadagi eşiklar 2 tabaqali öymakori nafis naqşlar, suls xatidagi kitobalar bilan ziynatlangan. Majmua tarkibidagi xonalarning tarhiy boğlanişi puxta hal etilganligi bilan ahamiyatga ega.

Q.: Havo namligi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚУРҒОҚЧИЛИК - буғланиш ёғиндан ортиқ бўлган шароитларда кечадиган узоқ давомли об-ҳаво. Бундай шароитда тупроқдаги сув захираси тез сарфланиб кетади, бу эса қ.х. экинлари ҳамда яйлов ўсимликларининг ривожланиши ва маҳсулдорлигига салбий таъсир кўрсатади. Текислик ҳудудлардаги Қ.нинг умумий даражаси гидротермик коэффициент (ГТК) билан аниқланади. ГТК вегетация давридаги ёғин миқдорини ҳудди шу даврдаги т-ра йиғиндисининг 10 марта камайтирилган миқдорига нисбати билан ифодаланади (Г.Т.Селянинов). Суғорма деҳқончилик зоналарида ГТК қийматлари вегетация даврида ёғинлар кам бўлган ҳудудларда 0,06—0,15 дан тоғолди зоналарида 0,3—0,4 гача ўзгариб туради. Баландлик ошиши билан Қ. таъсири сустлашади, ГТКнинг қиймати эса 0,7 га қадар кўтарилади. Қ. тупроқдаги физиологик ўзлаштириладиган намлик йўқлигини характерловчи тупроқ Қ.и ҳамда транспирация ва буғланиш миқдори ошиб кетганлигини ифодалайдиган ҳаво Қ.ига бўлинади. Тупроқ Қ.и Ўрта Осиёда деярли ҳар йили такрорланиб турадиган оддий ҳол ҳисобланади. Унинг бошланиши Ўрта Осиёнинг денгиз юзасидан 200— 250 м баландликкача бўлган ҳудудларида апр.нинг 1декадасига, 300—400 м баландликкача бўлган ҳудудларда майнинг дастлабки кунларига тўғри келади. Ҳаво Қ.и ўсимликларга юқори т-рада ва паст нисбий ҳаво намлигининг биргаликда таъсир қилиши билан тавсифланади (қ. Ҳаво намлиги). Суғориладиган деҳқончилик минтақаларида ҳаво Қ.и кузатиладиган кунлар, одатда, 10—30 кун орасида ўзгариб туради, гоҳида 50 ва ундан ҳам ортиқроқ кунга етади.

Қ. қишлоқ хўжалигига, айниқса, лалмикор ерларда катта зарар келтиради. Аксарият ҳолларда Қ. гармсел билан бирга юз беради. Суғориладиган майдонларда ривожланган суғориш системаларининг мавжудлиги, шунингдек дала иҳота ўрмонлари барпо этиш, Қ.ка чидамли навларни экиш, ўсимлик ҳамда дарахтларнинг борлиги Қ.нинг зарарли таъсирини камайтиради. Мирзачўлнинг ўзлаштирилиши бунга яхши мисол бўла олади; бу ерда кенг суғориш тармоқлари барпо этилиб, йирик пахтачилик хўжаликлари ташкил топгандан кейин йилига Қ. кузатиладиган кунлар сони 2 баравар камайди (27 ўрнига 13 кун).

Ҳамидулла Абдуллаев.

ҚУСАМ ибн АББОС (тахм. 624- 677) — саҳоба. Муҳаммад (сав)нинг амакиваччаси. Халифа Али ибн Абу Толиб даврида Макка волийси бўлган. Муовия даврида Хуросон волийси Саид ибн Усмон билан бирга Ўрта Осиёни фатҳ этишда қатнашган. Манбаларда айтилишича, Саид динни кучайтирмоқ ва шариат ҳукмларини юргизмоқ мақсадида Қ. ибн А.ни бир неча ислом қўшини билан Самарқандда қолдирган. 677 й. суғдийлар Самарқандга ҳужум қилганда Қ. ибн А. шаҳид бўлган. Бану ножия қабристонида ғор ёнида (бошқа манбаларда — ғозийлар ёнида) дафн этилган. Султон Санжар Мозий (1118—1157) замонасида ўша қабристонда «Қусамия» мадрасаси солинган. У Оби машҳад ариғи яқинида бўлган. Амир Темур даврида ушбу мозор устига иморат қилиниб, турли безаклар билан безатилган. Халқ орасида Шоҳизинда («Тирик шоҳ») номи билан машҳур бўлган бу ёдгорлик ўрта аср меъморлигининг ноёб обидаларидан саналади.

ҚУСАМ ибн АББОС МАЖМУАСИ - Самарқанддаги меъморий ёдгорлик (11 —15-а.лар); Шоҳизинда таркибида. Мажмуа турли даврларда қурилган масжид, мақбара ва чиллахонадан иборат. Қусам ибн Аббос қабри атрофида бунёд этилган. Мажмуага чортоқнинг шарқий равоғидаги 2 табақали эшик орқали кирилади. Йўлакнинг ўнг томонида юқориси мўъжаз қафасали бежирим минора (бал. 12 м, 12-а.) сақланган. Масжид 3 га бўлинган, ён томондаги девор устунлар ёрдамчи ҳужраларга бирлаштирилган. Ички деворининг изораси сиркори юлдузсимон парчинлар билан безатилган. намоёнлар қўш ислимий сиркори парчинли ҳошия билан ўралган. Меҳробидаги китобалари ҳам сиркори парчинлардан нақшланган. Масжиднинг шарқида миёнхона бўлиб, унинг жан.- шарқий бурчагидан мақбарага ўтилади. Дастлаб мурабба тарҳли, гумбаз билан ёпилган гўрхона-сағана, зиёратхона ва унинг остида жойлашган чиллахонадан иборат мақбара қурилган. Қусам ибн Аббос сағанаси Амир Темур даврида ўрнатилган: сағана устма-уст қўйилган 3 та тўғри тўртбурчакли ва уларнинг устидаги 1 эгри сиртли, жами 4 қисмдан тузилган, ён томонларининг юзаси зарҳал ислимий нақшлар билан зийнатланган, улар орасига Қуръон оятлари, ҳадислар битилган. Сағанани зиёратхонадан кўриш учун гўрхонанинг шим. деворига ёғоч панжара ўрнатилган. Кейинроқ масжид ва б. бинолар қурилган. Бино бағалларига муқарнаслар ишланган, гумбази сиркор қопламага эга. Мажмуадаги эшиклар 2 табақали ўймакори нафис нақшлар, сулс хатидаги китобалар билан зийнатланган. Мажмуа таркибидаги хоналарнинг тарҳий боғланиши пухта ҳал этилганлиги билан аҳамиятга эга.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.