Quriliş
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 385–386-b. — ziyouz.com
Quriliş — moddiy i.ç.ning yirik sohalaridan biri; turli maqsadlardagi bino va inşootlarni quriş va rekonstruksiya qiliş; işni yuri-tiş uçun foydalaniladigan hudud bilan birga qurilayotgan bino (inşoot); keng ma'noda yaratuvçilik jarayoni. Tugallangan va foydalanişga topşiriş uçun tayyorlangan i.ç. korxonalari, turar joylar, jamoat binolari, inşootlari va b. obyektlar Q. mahsu-lotlari hisoblanadi. Q.da işlab çiqariş sikli nisbatan uzun bölib (bir neça oydan bir neça yilgaça), i.ç. jarayoni turli ob-havo şaroitida oçiq usulda olib boriladi. Pudrat va xöjalik usulidagi Q.ni va montaj işlarini, şuningdek, bino, inşo-otlarni kapital ta'mirlaş işlarini quriliş taşkilotlari va maxsus taşkilotlar; loyihalaş, loyiha-konstruktorlik va qidiruv taşkilotlari; foydalanişga topşiriş va raz-vedkaparmalaş taşkilotlari amalga oşiradi. Tiklanadigan obyekt xususiyatlariga köra sanoat, transport, qişloq, suv xöjaligi, uy-joy, kom-munal, ijtimoiy-madaniy va boşqa Q.larga bölinadi.
Q. Özbekiston Respublikasidagi moddiy i.ç.ning eng muhim tarmoqlaridan birini taşkil etadi. Respublika iqtisodiyotida yalpi içki mahsulot tarkibida salmoğiga köra Q. sanoat va q.x.dan keyin 3-örinda turadi. 2003 y.da yalpi içki mahsu-lotning 4,5% (2000 y.da 6,1%), xalq xöjaligida faoliyat körsatayotgan korxonalar va taşkilotlarning 4,8% (11,9 ming) Q. hissasiga töğri keladi.
Q. xalq xöjaligining barça tarmoqlariga xizmat körsatib, asosiy fondlarni qayta takror i.ç. uçun şaroitlarni ta'minlaydi, xalq xöjaligining maqbul tarkibini barpo etiş, işlab çiqaruvçi kuçlarni maqsadga muvofiq joylaştiriş, respublikaning yangi tabiiy boyliklarini özlaştiriş, böş mehnat resurslarini ijtimoiy i.ç. ga jalb etişga yordam beradi. Respublikada Q. işlari pudrat, sub-pudrat va qisman xöjalik usullarida olib boriladi.
Q. industriyasi negizini davlat, aksiyadorlik, şirkat, xususiy, qöşma va b. pudrat qurilişmontaj taşkilotlari, şuningdek, öz moddiy-texnika va i.ç. bazasiga, malakali işçi va mutaxassis kadrlarga ega bölgan korxonalar, transport va b. yordamçi xöjaliklar taşkil etadi. Özbekistonda qurilişmontaj kompaniyalari, korporatsiyalari, quriliş aksiyadorlik jamiyatlari va birlaşmalari, quyi pudrat taşkilotlari, kiçik korxonalar, qöşma korxonalar, loyiha va ilmiy hamda quriliş sohasiga moslaştirilgan ilmiy tadqiqot in-tlari faoliyat körsatadi. Qurilişmontaj işlarining deyarli barçasini ixtisoslaştirilgan quriliş taşkilotlari amalga oşiradi.
2003 y.da respublikaning asosiy kapitalini köpaytirişga 1867,4 mlrd. söm miqdorida investitsiyalar kiritildi. Bu mablağning 1236,1 mlrd. sömi (65,1%) i.ç. obyektlarini quriş, kengaytiriş, takomillaştiriş va texnik jihatdan qayta jihozlaşga yönaltirildi. Barça mulkçilik şakllaridagi Q. taşkilotlari tomonidan jami 808,1 mlrd.sömlik Q. işlari amalga oşirildi (şundan 717,4 mlrd. sömi yoki 88,8% nodavlat mulkçilik şaklidagi Q. taşkilotlari hissasiga töğri keladi).
Q. işlari umumiy hajmidan 76,9% yangi qurilişlar, faoliyat körsata-yotgan korxonalarni rekonstruksiya qiliş, kengaytiriş va texnik jihatdan qayta jihozlaşga, 23,1% kapital, joriy ta'mirlaş işlariga töğri keladi. Örta va kiçik biznesga mansub quriliş taşkilotlari tomonidan bajarilgan Q. işlari hajmi 350,4 mlrd. sömni taşkil etdi (respublika böyiça bajarilgan quriliş işlari umumiy haj-mining 43,4%).
Respublikaning turli mulkçilik şakllaridagi quriliş taşkilotlari va korxonalari ixtisoslaştirilgan korporatsiya, kompaniya, aksiyadorlik birlaşmalariga uyuşgan. Q. moddiy-texnika bazasining muhim tarkibiy qismini quriliş materiallari sano-ati taşkil etadi (q. Kurşşş materi-allari sanoati).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУРИЛИШ — моддий и.ч.нинг йирик соҳаларидан бири; турли мақсадлардаги бино ва иншоотларни қуриш ва реконструкция қилиш; ишни юри-тиш учун фойдаланиладиган ҳудуд билан бирга қурилаётган бино (иншоот); кенг маънода яратувчилик жараёни. Тугалланган ва фойдаланишга топшириш учун тайёрланган и.ч. корхоналари, турар жойлар, жамоат бинолари, иншоотлари ва б. объектлар Қ. маҳсу-лотлари ҳисобланади. Қ.да ишлаб чиқариш цикли нисбатан узун бўлиб (бир неча ойдан бир неча йилгача), и.ч. жараёни турли об-ҳаво шароитида очиқ усулда олиб борилади. Пудрат ва хўжалик усулидаги Қ.ни ва монтаж ишларини, шунингдек, бино, иншо-отларни капитал таъмирлаш ишларини қурилиш ташкилотлари ва махсус ташкилотлар; лойиҳалаш, лойиҳа-конструкторлик ва қидирув ташкилотлари; фойдаланишга топшириш ва раз-ведкапармалаш ташкилотлари амалга оширади. Тикланадиган объект хусусиятларига кўра саноат, транспорт, қишлоқ, сув хўжалиги, уй-жой, ком-мунал, ижтимоий-маданий ва бошқа Қ.ларга бўлинади.
Қ. Ўзбекистон Республикасидаги моддий и.ч.нинг энг муҳим тармоқларидан бирини ташкил этади. Республика иқтисодиётида ялпи ички маҳсулот таркибида салмоғига кўра Қ. саноат ва қ.х.дан кейин 3-ўринда туради. 2003 й.да ялпи ички маҳсу-лотнинг 4,5% (2000 й.да 6,1%), халқ хўжалигида фаолият кўрсатаётган корхоналар ва ташкилотларнинг 4,8% (11,9 минг) Қ. ҳиссасига тўғри келади.
Қ. халқ хўжалигининг барча тармоқларига хизмат кўрсатиб, асосий фондларни қайта такрор и.ч. учун шароитларни таъминлайди, халқ хўжалигининг мақбул таркибини барпо этиш, ишлаб чиқарувчи кучларни мақсадга мувофиқ жойлаштириш, республиканинг янги табиий бойликларини ўзлаштириш, бўш меҳнат ресурсларини ижтимоий и.ч. га жалб этишга ёрдам беради. Республикада Қ. ишлари пудрат, суб-пудрат ва қисман хўжалик усулларида олиб борилади.
Қ. индустрияси негизини давлат, акциядорлик, ширкат, хусусий, қўшма ва б. пудрат қурилишмонтаж ташкилотлари, шунингдек, ўз моддий-техника ва и.ч. базасига, малакали ишчи ва мутахассис кадрларга эга бўлган корхоналар, транспорт ва б. ёрдамчи хўжаликлар ташкил этади. Ўзбекистонда қурилишмонтаж компаниялари, корпорациялари, қурилиш акциядорлик жамиятлари ва бирлашмалари, қуйи пудрат ташкилотлари, кичик корхоналар, қўшма корхоналар, лойиҳа ва илмий ҳамда қурилиш соҳасига мослаштирилган илмий тадқиқот ин-тлари фаолият кўрсатади. Қурилишмонтаж ишларининг деярли барчасини ихтисослаштирилган қурилиш ташкилотлари амалга оширади.
2003 й.да республиканинг асосий капиталини кўпайтиришга 1867,4 млрд. сўм миқдорида инвестициялар киритилди. Бу маблағнинг 1236,1 млрд. сўми (65,1%) и.ч. объектларини қуриш, кенгайтириш, такомиллаштириш ва техник жиҳатдан қайта жиҳозлашга йўналтирилди. Барча мулкчилик шаклларидаги Қ. ташкилотлари томонидан жами 808,1 млрд.сўмлик Қ. ишлари амалга оширилди (шундан 717,4 млрд. сўми ёки 88,8% нодавлат мулкчилик шаклидаги Қ. ташкилотлари ҳиссасига тўғри келади).
Қ. ишлари умумий ҳажмидан 76,9% янги қурилишлар, фаолият кўрсата-ётган корхоналарни реконструкция қилиш, кенгайтириш ва техник жиҳатдан қайта жиҳозлашга, 23,1% капитал, жорий таъмирлаш ишларига тўғри келади. Ўрта ва кичик бизнесга мансуб қурилиш ташкилотлари томонидан бажарилган Қ. ишлари ҳажми 350,4 млрд. сўмни ташкил этди (республика бўйича бажарилган қурилиш ишлари умумий ҳаж-мининг 43,4%).
Республиканинг турли мулкчилик шаклларидаги қурилиш ташкилотлари ва корхоналари ихтисослаштирилган корпорация, компания, акциядорлик бирлашмаларига уюшган. Қ. моддий-техника базасининг муҳим таркибий қисмини қурилиш материаллари сано-ати ташкил этади (қ. Куршшш матери-аллари саноати).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.