Quriliş konstruksiyalari
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 386–387-b. — ziyouz.com
Quriliş konstruksiyalari — bino va inşootlarning asosiy qismlari. Kötaruvçi, tösuvçi, kötaruvçi-tösuvçi va yopuvçi kabi turlarga bölinadi. Arka, ferma va rama şartli ravişda kötaruvçi; devor va yopmalarning panellari, gumbaz va b. tösuvçi, kötaruvçi va yopuvçi Q.k. hisoblanadi. Q.k.ning tekis (balka, ferma, rama) va fazoviy (gumbaz va b.) xillari bor. Q.k. beton va temir-beton, metall, plastmassa, yoğoç va ğiştdan işlanadi.
Qurilişda beton va temir-beton konstruksiyalar keng tarqalgan. Gidro-texnika inşootlari, yöllar, aero-dromlar, rezervuarlar qurişda yaxlit temir-beton işlatiladi. Maxsus beton va temir-beton yuqori va past t-ralar yoki kimyoviy agressiv muhitlar ta'si-rida böladigan inşootlarni qurişda qöllaniladi. Metall konstruksiyalar, asosan, köp qavatli bino va inşootlarning sinçlari, sexlar, katta hajmli rezervuarlar, köpriklar qurişda işlatiladi.
Ğişt, tabiiy toş, mayda bloklar va b. konstruksiyalar yirik panellarga qaraganda kamroq işlatiladi. Yoğoç konstruksiyalardan foydalanişning asosiy yönalişi yelimlangan yoğoç konstruksiyalarga ötişdir. Qurilişda kötaruvçi va tösuvçi konstruksiyalar uçun yelimlangan yoğoç keng qölla-niladi. Industrial konstruksiyalardan asbest-sement pnevmatik konstruksiyalar; yengil qotişmalar va plastik massalar işlatiladigan konstruksiyalar keng tarqalgan. Q.k.ga qöyiladigan asosiy talablar: tayyorlaşni in-dustrlaştiriş kölami (z-d şaroitida tayyorlanişi), samaradorligi (materiallar sarfi va qiymati böyiça), taşiş va montaj qilişning qulayligi.
Özbekiston me'morçiligida qadimdan arka, gumbaz, ravoq kabi Q.k.da asosan pişiq ğişt va ganç işlatilgan (q. Arkaustuni). 20-a. 40-y.laridan temir-beton va quyma beton konstruksiyalar keng rasm böldi. Qurilişda işlatiladigan temir-beton konstruksiyalar asosan 2 usul-da: quriliş obyektining özida va z-d yoki tajriba maydonlarida tayyorlanadi. 20-a. 90-y.laridan plastmassa va alyuminiy Q.k. (ayniqsa, rama, terrasa, deraza va eşiklar uçun) keng qöllanilmoqda.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУРИЛИШ КОНСТРУКЦИЯЛАРИ — бино ва иншоотларнинг асосий қисмлари. Кўтарувчи, тўсувчи, кўтарувчи-тўсувчи ва ёпувчи каби турларга бўлинади. Арка, ферма ва рама шартли равишда кўтарувчи; девор ва ёпмаларнинг панеллари, гумбаз ва б. тўсувчи, кўтарувчи ва ёпувчи Қ.к. ҳисобланади. Қ.к.нинг текис (балка, ферма, рама) ва фазовий (гумбаз ва б.) хиллари бор. Қ.к. бетон ва темир-бетон, металл, пластмасса, ёғоч ва ғиштдан ишланади.
Қурилишда бетон ва темир-бетон конструкциялар кенг тарқалган. Гидро-техника иншоотлари, йўллар, аэро-дромлар, резервуарлар қуришда яхлит темир-бетон ишлатилади. Махсус бетон ва темир-бетон юқори ва паст т-ралар ёки кимёвий агрессив муҳитлар таъси-рида бўладиган иншоотларни қуришда қўлланилади. Металл конструкциялар, асосан, кўп қаватли бино ва иншоотларнинг синчлари, цехлар, катта ҳажмли резервуарлар, кўприклар қуришда ишлатилади.
Ғишт, табиий тош, майда блоклар ва б. конструкциялар йирик панелларга қараганда камроқ ишлатилади. Ёғоч конструкциялардан фойдаланишнинг асосий йўналиши елимланган ёғоч конструкцияларга ўтишдир. Қурилишда кўтарувчи ва тўсувчи конструкциялар учун елимланган ёғоч кенг қўлла-нилади. Индустриал конструкциялардан асбест-цемент пневматик конструкциялар; енгил қотишмалар ва пластик массалар ишлатиладиган конструкциялар кенг тарқалган. Қ.к.га қўйиладиган асосий талаблар: тайёрлашни ин-дустрлаштириш кўлами (з-д шароитида тайёрланиши), самарадорлиги (материаллар сарфи ва қиймати бўйича), ташиш ва монтаж қилишнинг қулайлиги.
Ўзбекистон меъморчилигида қадимдан арка, гумбаз, равоқ каби Қ.к.да асосан пишиқ ғишт ва ганч ишлатилган (қ. Аркаустуни). 20-а. 40-й.ларидан темир-бетон ва қуйма бетон конструкциялар кенг расм бўлди. Қурилишда ишлатиладиган темир-бетон конструкциялар асосан 2 усул-да: қурилиш объектининг ўзида ва з-д ёки тажриба майдонларида тайёрланади. 20-а. 90-й.ларидан пластмасса ва алюминий Қ.к. (айниқса, рама, терраса, дераза ва эшиклар учун) кенг қўлланилмоқда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.