Quriliş materiallari sanoati
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 388–389-b. — ziyouz.com
Quriliş materiallari sanoati — uy-joy qurilişi, sanoat, q.x. va b.dagi quriliş sohalari uçun quriliş materiallari işlab çiqaruvçi sanoat. Bir qança tarmoqlarni öz içiga oladi. Sement, asbest-sement şiferi, asbest-sement quvurlari, devor materialari (ğişt), ohak, gips, deraza oynalari, yumşoq yopma materiallar, tabiiy toşlardan qoplama materiallar, bezak hamda pol uçun sopol (keramik) plitalar, isitgiç radiatorlar va konvektorlar, çinni-fayans sanitariya-quriliş buyumlari, linoleum, yiğma temir-beton konstruksiyalar va detallar, noruda quriliş materiallari (maydalangan, çaqilgan toş, qum, şağal, qum-şağal aralaşmasi) va b. Q.m.s.ning asosiy mahsulotlari hisoblanadi.
Qadimda ğişt, çerepitsa, sopol plita, sopol vodoprovod quvurlari, gips va ohakli yopişqoq materiallar va b. quriliş materiallari ma'lum edi. 19-a. ning 1-çoragida mexanik çidamliligi yuqori bölgan, suvda qotadigan portlandsement kaşf etilib, qurilişda beton va temir-beton i.ç. va ularni işlatişga şaroit yaratdi. 19—20-a.larda quriliş hajmining keskin oşişi natijasida Q.m.s. mahsulotlari tur tarkibi va i.ç. hajmlari yuqori sur'atlarda yuksaldi.
Özbekistonda tabiiy xom aşyolardan quriliş materiallari sifatida foydalaniş tarixi uzoq ötmişga borib taqaladi. Ayniqsa, binolar qurilişida xom ğişt, guvala, yoğoç sinç, ganç, oddiy tuproq (loy)dan tiklanadigan paxsa asrlar davomida asosiy quriliş materiallari bölib kelgan. Humdonlarda pişirilgan ğişt, sopol, çinni koşin, ganç, yönilgan granit, marmar toşlar saroy, madrasa, masjid, rabotlar qurilişida keng qöllanilgan.
Respublikada quriliş materiallari sanoati xalq xöjaligidagi sanoat tarmoği sifatida 20-a. boşlarida paydo böldi. 1913 y.da hoz. Özbekistonda jami 20 dan köproq kiçik ğişt z-dlari, ohak va alebastr i.ç. korxonalari işlagan. 20-a.ning 20-y. laridan boşlab dastlabki Q.m.s. korxonalari (sement, ğişt z-dlari) qurilişi boşlandi va qisqa muddatlarda sement sanoati, şişa-oyna sanoati, toşga işlov beriş (toştaroşlik), noruda quriliş materiallari korxonalari barpo etildi.
21-a. boşida respublikaning köp tarmoqli Q.m.s.da sement, asbest-sement, devorbop materiallar, yumşoq tom va gidroizolyatsiya materiallari, tabiiy toşlardan qoplama materiallar, polimer xom aşyodan quriliş materiallari va buyumlar, temir-beton konst-ruksiyalari va b. işlab çiqariş tarmoqlari rivojlandi. Tarmoq korxonalarida 100 dan ortiq nomdagi asosiy mahsulot turlari tayyorlanadi.
Quriliş materiallari sanoati tarmoqlari yuksak mexanizatsiyalaşgan va xalq xöjaligining quriliş materi-allariga bölgan talabini töla qondi-radi. Xorijiy investorlar iştiro-kida yangi qöşma korxonalar qurilmoqda, işlab turgan korxonalar zamonaviy texnologiya bilan jihozlanib kengaytirilmoqda. 2003 y.da Özbekistonda sanoat mahsuloti i.ç.ning umumiy hajmida Q.m.s. salmoği 4,9% ni taşkil etdi. Tarmoqda faoliyat körsa-tadigan eng yirik taşkilot «Özqu-rilişmateriallari» aksiyadorlik kompaniyasi (1997 y.da taşkil etilgan)dir. Uning tarkibidagi 80 korxona (23 aksiyadorlik jamiyati, 39 ta mas'uliyati çeklangan jamiyat, 14 ta xususiy korxona, 4 qöşma korxona) respublikada obyektlar qurilişini barça turdagi quriliş materiallari bilan ta'minlaydi.
2003 y.da respublika Q.m.s.da (yirik va örta korxonalar böyiça) 4062,5 ming t sement, 568,1 ming km2 içki devorlarni qoplaşga möljallangan bezakli sopol plitkalar, 34,7 mln. m2 yumşoq yopma (tom) materiallari, 313,7 mln. dona şartli taxta şifer, 360 ming m2 linoleum, 6434,5 ming m2 deraza oynasi (2 mm qalinlik hisobida), 41,9 ming t ohak, 49,2 ming t gips va b. mahsulotlar işlab çiqarildi. Tarmoq mahsulotlari çet mamlakatlarga eksport qilinadi (2004 y.da 31,7 mln. AQŞ dollari).
Erkin Akramov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУРИЛИШ МАТЕРИАЛЛАРИ САНОАТИ — уй-жой қурилиши, саноат, қ.х. ва б.даги қурилиш соҳалари учун қурилиш материаллари ишлаб чиқарувчи саноат. Бир қанча тармоқларни ўз ичига олади. Цемент, асбест-цемент шифери, асбест-цемент қувурлари, девор материалари (ғишт), оҳак, гипс, дераза ойналари, юмшоқ ёпма материаллар, табиий тошлардан қоплама материаллар, безак ҳамда пол учун сопол (керамик) плиталар, иситгич радиаторлар ва конвекторлар, чинни-фаянс санитария-қурилиш буюмлари, линолеум, йиғма темир-бетон конструкциялар ва деталлар, норуда қурилиш материаллари (майдаланган, чақилган тош, қум, шағал, қум-шағал аралашмаси) ва б. Қ.м.с.нинг асосий маҳсулотлари ҳисобланади.
Қадимда ғишт, черепица, сопол плита, сопол водопровод қувурлари, гипс ва оҳакли ёпишқоқ материаллар ва б. қурилиш материаллари маълум эди. 19-а. нинг 1-чорагида механик чидамлилиги юқори бўлган, сувда қотадиган портландцемент кашф этилиб, қурилишда бетон ва темир-бетон и.ч. ва уларни ишлатишга шароит яратди. 19—20-а.ларда қурилиш ҳажмининг кескин ошиши натижасида Қ.м.с. маҳсулотлари тур таркиби ва и.ч. ҳажмлари юқори суръатларда юксалди.
Ўзбекистонда табиий хом ашёлардан қурилиш материаллари сифатида фойдаланиш тарихи узоқ ўтмишга бориб тақалади. Айниқса, бинолар қурилишида хом ғишт, гувала, ёғоч синч, ганч, оддий тупроқ (лой)дан тикланадиган пахса асрлар давомида асосий қурилиш материаллари бўлиб келган. Ҳумдонларда пиширилган ғишт, сопол, чинни кошин, ганч, йўнилган гранит, мармар тошлар сарой, мадраса, масжид, работлар қурилишида кенг қўлланилган.
Республикада қурилиш материаллари саноати халқ хўжалигидаги саноат тармоғи сифатида 20-а. бошларида пайдо бўлди. 1913 й.да ҳоз. Ўзбекистонда жами 20 дан кўпроқ кичик ғишт з-длари, оҳак ва алебастр и.ч. корхоналари ишлаган. 20-а.нинг 20-й. ларидан бошлаб дастлабки Қ.м.с. корхоналари (цемент, ғишт з-длари) қурилиши бошланди ва қисқа муддатларда цемент саноати, шиша-ойна саноати, тошга ишлов бериш (тоштарошлик), норуда қурилиш материаллари корхоналари барпо этилди.
21-а. бошида республиканинг кўп тармоқли Қ.м.с.да цемент, асбест-цемент, деворбоп материаллар, юмшоқ том ва гидроизоляция материаллари, табиий тошлардан қоплама материаллар, полимер хом ашёдан қурилиш материаллари ва буюмлар, темир-бетон конст-рукциялари ва б. ишлаб чиқариш тармоқлари ривожланди. Тармоқ корхоналарида 100 дан ортиқ номдаги асосий маҳсулот турлари тайёрланади.
Қурилиш материаллари саноати тармоқлари юксак механизациялашган ва халқ хўжалигининг қурилиш матери-алларига бўлган талабини тўла қонди-ради. Хорижий инвесторлар иштиро-кида янги қўшма корхоналар қурилмоқда, ишлаб турган корхоналар замонавий технология билан жиҳозланиб кенгайтирилмоқда. 2003 й.да Ўзбекистонда саноат маҳсулоти и.ч.нинг умумий ҳажмида Қ.м.с. салмоғи 4,9% ни ташкил этди. Тармоқда фаолият кўрса-тадиган энг йирик ташкилот «Ўзқу-рилишматериаллари» акциядорлик компанияси (1997 й.да ташкил этилган)дир. Унинг таркибидаги 80 корхона (23 акциядорлик жамияти, 39 та масъулияти чекланган жамият, 14 та хусусий корхона, 4 қўшма корхона) республикада объектлар қурилишини барча турдаги қурилиш материаллари билан таъминлайди.
2003 й.да республика Қ.м.с.да (йирик ва ўрта корхоналар бўйича) 4062,5 минг т цемент, 568,1 минг км2 ички деворларни қоплашга мўлжалланган безакли сопол плиткалар, 34,7 млн. м2 юмшоқ ёпма (том) материаллари, 313,7 млн. дона шартли тахта шифер, 360 минг м2 линолеум, 6434,5 минг м2 дераза ойнаси (2 мм қалинлик ҳисобида), 41,9 минг т оҳак, 49,2 минг т гипс ва б. маҳсулотлар ишлаб чиқарилди. Тармоқ маҳсулотлари чет мамлакатларга экспорт қилинади (2004 й.да 31,7 млн. АҚШ доллари).
Эркин Акрамов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.