Qurtlar
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 396-b. — ziyouz.com
Qurtlar — töliq özgariş bilan rivojlanadigan haşarotlar (kapalaklar, qönğizlar, ikki qanotlilar, pardaqanotlilar va b.)ning tuxumdan çiqqan liçinkalari. Q. tanasi böğimlarga bölingan, çöziq, çuvalçangsimon (nomi şundan). Q.ning tuzilişi va hayot keçirişi voyaga yetgan haşarotlardan keskin farqqiladi. Mas, kapalaklar Q.i bir xildagi köp sonli böğimlardan ibo-rat; 3 juft kökrak oyoqlari bilan birga böğimlarga bölinmagan 5 juft kalta soxta qorinoyoqlari bor. Qorin-oyoqlar yuriş, kökrak oyoqlar hara-katlaniş vazifasini bajaradi. Q. içagining kuçli rivojlanganligi, qorin nerv zanjirida köp sonli nerv gangliylarining bölişi bilan voyaga yetgan haşarotlardan farq qiladi. Q.ning oğiz organlari kemiruvçi tipda. Q. voyaga yetgan haşarotlarga nisbatan birmunça sodda tuzilgan: murakkab közlari, qanotlari bölmaydi.
Haşarotlarning Q.i tuzilişiga binoan bir neça guruhga bölinadi: kökrak oyoqlari bilan birga qorin bölimida ham soxta oyoqpari böladigan q. (kapa-laklar, arrakaş arilar, yaydoqçilar); kökrak böğimlarida 3 juft oyoqlari bölgan çuvalçangsimon qurtlar (qönğizlar); tana böğimlari aniq körinmaydigan, kökrak oyoqlari bölmaydigan, lekin boş qismi yaxşi rivojlangan kam harakat Q. (köpçilik pardaqanotlilar, qönğizlar); oğiz organi reduksiyaga uçragan, substratning özida (mas, xöjayin tanasida) rivojlanadigan (parazit pardaqanotlilar) yoki voyaga yetgan haşarotlar oziqlantiradigan Q. (arilar, termitlar, çumolilar); boşsiz va oyoqsiz Q. (paşşalar, sönalar, söqirlar) ham ajratiladi.
Q. 4—5 marta tullaş orqali ösadi; oxirgi tullaşdan söng ğumbakka aylanadi. Ğumbak davrida Q.ning organlari yemirilib, voyaga yetgan haşarotlar uçun xos organlar hosil böladi. Bir qança haşarotlarning Q.i. qişloq xöjaligi ekinlarining xavfli zararkunandasi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУРТЛАР — тўлиқ ўзгариш билан ривожланадиган ҳашаротлар (капалаклар, қўнғизлар, икки қанотлилар, пардақанотлилар ва б.)нинг тухумдан чиққан личинкалари. Қ. танаси бўғимларга бўлинган, чўзиқ, чувалчангсимон (номи шундан). Қ.нинг тузилиши ва ҳаёт кечириши вояга етган ҳашаротлардан кескин фарққилади. Мас, капалаклар Қ.и бир хилдаги кўп сонли бўғимлардан ибо-рат; 3 жуфт кўкрак оёқлари билан бирга бўғимларга бўлинмаган 5 жуфт калта сохта қориноёқлари бор. Қорин-оёқлар юриш, кўкрак оёқлар ҳара-катланиш вазифасини бажаради. Қ. ичагининг кучли ривожланганлиги, қорин нерв занжирида кўп сонли нерв ганглийларининг бўлиши билан вояга етган ҳашаротлардан фарқ қилади. Қ.нинг оғиз органлари кемирувчи типда. Қ. вояга етган ҳашаротларга нисбатан бирмунча содда тузилган: мураккаб кўзлари, қанотлари бўлмайди.
Ҳашаротларнинг Қ.и тузилишига биноан бир неча гуруҳга бўлинади: кўкрак оёқлари билан бирга қорин бўлимида ҳам сохта оёқпари бўладиган қ. (капа-лаклар, арракаш арилар, яйдоқчилар); кўкрак бўғимларида 3 жуфт оёқлари бўлган чувалчангсимон қуртлар (қўнғизлар); тана бўғимлари аниқ кўринмайдиган, кўкрак оёқлари бўлмайдиган, лекин бош қисми яхши ривожланган кам ҳаракат Қ. (кўпчилик пардақанотлилар, қўнғизлар); оғиз органи редукцияга учраган, субстратнинг ўзида (мас, хўжайин танасида) ривожланадиган (паразит пардақанотлилар) ёки вояга етган ҳашаротлар озиқлантирадиган Қ. (арилар, термитлар, чумолилар); бошсиз ва оёқсиз Қ. (пашшалар, сўналар, сўқирлар) ҳам ажратилади.
Қ. 4—5 марта туллаш орқали ўсади; охирги туллашдан сўнг ғумбакка айланади. Ғумбак даврида Қ.нинг органлари емирилиб, вояга етган ҳашаротлар учун хос органлар ҳосил бўлади. Бир қанча ҳашаротларнинг Қ.и. қишлоқ хўжалиги экинларининг хавфли зараркунандаси.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.