Qurultoy

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 397–398-b. — ziyouz.com

Qurultoy (turkiy-möğulça — xurultay), kengaş, majlis, syezd — turkiy xalqlar va möğul xalqida qadimdan mavjud bölgan turli harbiy kengaşlar va majlislarning umumiy nomi. 1) Turkiy xalqlarda Q. va harbiy kengaş ötkaziş an'anasi qadimdan mavjud bölgan. U Eftaliylar va Turk xoqonligi davlatlarida paydo bölib, kamida 1500 yillik tarixga ega. Hatto ayrim manbalarda yozilişiça, Hun xoqonligi davrida ham Q.lar ötkazilgan. Saljuqiylar va usmonlilar sulolasi vakillari Q.da öz sultonlarini saylaşgan. Mögullar davlatiyaa (Çingizxon va uning vorislari davrida) q. hokimiyat boşqaruvining oliy şakliga aylangan edi. Amir Temur va temuriylar davriga kelib, Q.lar özining mukammal tuzilişiga ega bölgan. Q.da mamla-kat hayotidagi jiddiy siyosiy va iqtisodiy masalalar hal qilingan, u muhim harbiy yurişlar arafasida ötkaziladigan öziga xos katta marosimga aylangan. «Temur tuzuklari»da Q. (harbiy kengaş) ötkaziş tartiblari haqida söz boradi. Q.da mamlakat hukmdori va qöşin qömondoni saylangan.

Q. ötkaziş Nizomiga köra, uning har bir iştirokçisi öz fikrini erkin ravişda bildirişi mumkin bölgan. q. qatnaşçisi bölgan amir va beklarga muayyan kuçlar tomonidan tavsiya etilayotgan nomzodlar haqida oşkora va heç qanday moneliksiz fikr-mulohaza aytiş huquqi berilgan. Saylovlar oşkora va teng asoslarda ötgan. Söngra saylovda ğolib çiqqai nomzodni payğambar Muhammad (sav) avlodlaridan bölgan sayyidlar qoq yerga töşalgan oq kigiz yoniga yetaklab kelişardi. Mamlakat hukmdori yoxud harbiy qöşinning oliy boş qömondoni qilib saylangan şaxs şariat qonunlariga binoan iş körişi lozimligi töğrisida muqaddas Qur'oni karimni qölida tutib, qasamyod etişi kerak edi. Söngra uni nufuzli urug boşliqlari (biylar) oq kigizga solib, kötariş marosimini bajo keltirişgan. Bu an'ana Örta Osiyoda xonliklar davrida (20-a. boşlariga-ça) ham saqlanib qolgan; 2) 1917 y.da Butun Turkiston musulmonlari tomonidan ötkazilgan 4 ta anjuman. Ularning oxirgisida Turkiston muxtoriyati taşkil topgan (1917 y. 26—28 noyab.); 3) Buxoro Xalq Sovet Respublikasi va Xorazm Xalq Sovet Respublikasiaa oliy davlat hokimiyat organi; 4) Turkistonda srvet rejimiga qarşi qurolli harakat rahbarlari tomonidan taşkil qilingan idora. Turkiston vatan-parvarlari Q.larda öz harbiy yölboş-çilarini saylaşgan, qizil armiyaga qarşi kuraşdan saboq va xulosalar çiqarib, bölğusi jang rejalarini muhokama qilişgan. Q.larda Oliy boş qömondon bilan birgalikda harbiy dastalarning qömondonlari — qörboşilar ham saylangan. 5) 20-a. da Özbekiston SSRda q.x. xodimlari — paxtakorlar, çorvadorlar va b.ning eski yil yakuni va yangi yil rejalari munosabati bilan ötkaziladigan respublika, viloyat va tuman yiğinlarining nomi.

Qahramon Rajabov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚУРУЛТОЙ (туркий-мўғулча — хурултай), кенгаш, мажлис, съезд — туркий халқлар ва мўғул халқида қадимдан мавжуд бўлган турли ҳарбий кенгашлар ва мажлисларнинг умумий номи. 1) Туркий халқларда Қ. ва ҳарбий кенгаш ўтказиш анъанаси қадимдан мавжуд бўлган. У Эфталийлар ва Турк хоқонлиги давлатларида пайдо бўлиб, камида 1500 йиллик тарихга эга. Ҳатто айрим манбаларда ёзилишича, Ҳун хоқонлиги даврида ҳам Қ.лар ўтказилган. Салжуқийлар ва усмонлилар сулоласи вакиллари Қ.да ўз султонларини сайлашган. Мўгуллар давлатияа (Чингизхон ва унинг ворислари даврида) қ. ҳокимият бошқарувининг олий шаклига айланган эди. Амир Темур ва темурийлар даврига келиб, Қ.лар ўзининг мукаммал тузилишига эга бўлган. Қ.да мамла-кат ҳаётидаги жиддий сиёсий ва иқтисодий масалалар ҳал қилинган, у муҳим ҳарбий юришлар арафасида ўтказиладиган ўзига хос катта маросимга айланган. «Темур тузуклари»да Қ. (ҳарбий кенгаш) ўтказиш тартиблари ҳақида сўз боради. Қ.да мамлакат ҳукмдори ва қўшин қўмондони сайланган.

Қ. ўтказиш Низомига кўра, унинг ҳар бир иштирокчиси ўз фикрини эркин равишда билдириши мумкин бўлган. қ. қатнашчиси бўлган амир ва бекларга муайян кучлар томонидан тавсия этилаётган номзодлар ҳақида ошкора ва ҳеч қандай монеликсиз фикр-мулоҳаза айтиш ҳуқуқи берилган. Сайловлар ошкора ва тенг асосларда ўтган. Сўнгра сайловда ғолиб чиққаи номзодни пайғамбар Муҳаммад (сав) авлодларидан бўлган саййидлар қоқ ерга тўшалган оқ кигиз ёнига етаклаб келишарди. Мамлакат ҳукмдори ёхуд ҳарбий қўшиннинг олий бош қўмондони қилиб сайланган шахс шариат қонунларига биноан иш кўриши лозимлиги тўғрисида муқаддас Қуръони каримни қўлида тутиб, қасамёд этиши керак эди. Сўнгра уни нуфузли уруг бошлиқлари (бийлар) оқ кигизга солиб, кўтариш маросимини бажо келтиришган. Бу анъана Ўрта Осиёда хонликлар даврида (20-а. бошларига-ча) ҳам сақланиб қолган; 2) 1917 й.да Бутун Туркистон мусулмонлари томонидан ўтказилган 4 та анжуман. Уларнинг охиргисида Туркистон мухторияти ташкил топган (1917 й. 26—28 нояб.); 3) Бухоро Халқ Совет Республикаси ва Хоразм Халқ Совет Республикасиаа олий давлат ҳокимият органи; 4) Туркистонда срвет режимига қарши қуролли ҳаракат раҳбарлари томонидан ташкил қилинган идора. Туркистон ватан-парварлари Қ.ларда ўз ҳарбий йўлбош-чиларини сайлашган, қизил армияга қарши курашдан сабоқ ва хулосалар чиқариб, бўлғуси жанг режаларини муҳокама қилишган. Қ.ларда Олий бош қўмондон билан биргаликда ҳарбий дасталарнинг қўмондонлари — қўрбошилар ҳам сайланган. 5) 20-а. да Ўзбекистон ССРда қ.х. ходимлари — пахтакорлар, чорвадорлар ва б.нинг эски йил якуни ва янги йил режалари муносабати билан ўтказиладиган республика, вилоят ва туман йиғинларининг номи.

Қаҳрамон Ражабов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.