Quşlar
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 417–419-b. — ziyouz.com
Quşlar — umurtqali hayvonlar sinfi. Trias davrida yaşagan sud-ralib yuruvçilarning psevdozuxlar turkumidan kelib çiqqanligi taxmin qilinadi. Q.ning qazilma qoldiqlari juda kam; dastlabki qazilma qoldiq — arxeopteriksnşk toşdagi izi va suyaklari yura davriga tegişli. ayrim morfologik belgilar (orqa oyoqlardagi muguz tangaçalar, muguz tumşuq va b.) hamda fiziologik xususiyatlari (tuxum qöyişi)ga köra Q. sudralib yuruvçilarga öxşaydi, lekin tanasi pat bilan qoplanganligi tufayli ulardan farq qiladi. Patlar quşlar tanasida issiqlikni saqlaydi; uçişda havo qarşiligini kamay-tirib, havoda kötariş yuzasini hosil qiladi (qanot, dum). Uçiş va har xil harakatlaniş (yuguriş, suziş, şön-ğiş)ga moslaniş Q. tayanç-harakat sistemasining öziga xos tuzilişiga sabab bölgan. Qanotlarning paydo bölişi bilan oldingi oyoklar, yelka kamari suyaklari va muskullari şakllangan (kökrak toj suyagi rivojlangan, uçiş muskullari tana vaznining 25% ini taşkil etgan); yerda 2 oyoqda yurganida murakkab yaxlit tuzilgan dumğaza va orqa oyoqlari muskullari qayta muvo-zanat saqlaş vazifasini bajaradi. Q.ning qovurğalari özaro harakatçan qöşilgan 2 qismdan iborat bölib, nafas olişda kökrak qafasi hajmining özgarişiga, ya'ni elastikligi kam öpka töqimasi orqali havoni havo xaltalariga va naysimon suyaklar böşliğiga ötişiga yordam beradi. Q.da nafas oliş jarayoni öziga xos keçadi. Q.ning bronxlari havo xaltaçalari bilan (9—10 taça) tutaşgan. Nafas oliş havo öpkadan xaltaçalarga ötayotganida va ulardan yana öpka orqali qaytib çiqayotganida sodir böladi. Havo xaltaçalari termoregulyatsiyada iştirok etadi; suvda suzuvçi Q.da esa şönğişda tana tiğizligini özgar-tirişga imkon beradi. Ovqat xiliga moslaniş qizilöngaçning ixtisosla-şuvi (ayrim Q.da jiğildonning rivojlanişi), muskulli oşqozonning paydo bölişi va içakning uzayişiga olib kelgan. Q.ning töğri içagi rivojlanmagan. Ayiriş orğanlari 2 ta yirik buyraklar tana vaznining 1 — 2% ini taşkil etadi; qovuği bölmaydi. Içagi, siydik çiqariş va jin-siy bezlari sistemasi yöli kloakaga oçiladi. Qattiq pöçoq bilan qoplangan yirik tuxum qöyişi tufayli Q.ning çanoqkamari suyaklari yiriklaşgan. Q. narida 2 tadan uruğdon va uruğ yöli, modasida faqat çap tuxumdon va tuxum yöli rivojlangan (yapaloqquşlar va yirtqiç Q.da öng qismi ham bor). Uruğdon va tuxumdonlar ölçami jinsiy sikl davriga boğliq. Mas, uya quriş oldidan uruğdonlar 300—1000 marta kattalaşadi. Qon aylaniş sistemasining tuzilişi va fiziologik xususiyatlari, yuragining nisbatan yirik bölişi va jadal işlaşi, yuqori qon bosimi moddalar almaşinuvining tezlaşuvi bilan boğliq. Mas, kolibr yuragi tana massasining 2,85% ini taşkil etadi; 1 min.da 1000 mar-tagaça qisqaradi. Köriş ötkirligi va rang ajrata oliş, yaxşi eşitiş xususiyati Q.ning yaqin va uzoqdagi narsalarni tezroq tanib olişida, tur individlari va turlar örtasidagi munosabatlarda katta ahamiyatga ega. Q.ning tovuşlarni taniy oliş va tovuş çiqariş xususiyatlari rivojlangan. Boş miya bazal yadrolarining rivojlanganligi, köriş bölaklari va miyaçaning yirikligi Q. nerv faoliyatining sudralib yuruvçilarga nis-batan yuqori bölişiga olib kelgan. Q. muhit şaroitiga öz ehtiyojiga qarab faol moslaniş (uya quriş, oziq ğamlaş va b.) xususiyatlarga ega.
Q. quruqlik umurtqalilari orasida eng xilma-xil hayvonlar. Ular 2 kenja sinf: kaltakesak dumlilar (1 ta qirilib ketgan turkum kiradi) va yelpiğiç dumlilarga ajratiladi. Yelpiğiç dumlilarga 34 turkum (jumladan 28 ta hoz. turkum) va 9000 ga yaqin tur kiradi. Q. Arktikadan boşlab Antarktika sohalarigaça bölgan barça tabiiy mintaqalarda, köpçilik (80% ga yaqin) turlari tropik mintaqalarda tarqalgan. Özbekiston faunasida Q.ning 19 turkumga oid 440 dan köproq turi ma'lum.
Yaşaş joyiga binoan Q.ni bir neça yirik ekologik guruhlar, mas, örmon Q.i, çöl va daşt Q.i, suv havzalari (suvda suzuvçi) Q., botqoq va sohil Q.iga; ular hayotining yil fasllari böyiça özgarişiga binoan uçib ketuvçi, köçib yuruvçi va ötroq Q.ga bölinadi. Q.ning köpayişi siklik tarzda jinsiy bezlarning fasliy rivojlanişiga muvofiq içki (gormonal) va taşqi (kun uzunligi va b.) omillar ta'siriga boğliq. Q.ning uya quriş joyi va uya quriş usuli xilma-xil. Q. 1 tadan 20—25 tagaça tuxum qöyib, ularni 12 kundan 80 kungaça bosib yotadi. Tuxumdan çiqqan jöjalarning holatiga binoan Q. jiş jöja oçuvçi quşlar va jöja oçuvçi quşlarga ajratiladi. Jiş jöja oçuvçi quşlarning tuxumdan çiqqan bolasining közi yumuq, patlari siyrak; jöja oçuvçi Q.ning tuxumdan çiqqan jöjasi onasi orqasidan ergaşadigan va mustaqil oziqlana oladigan böladi.
Q.ning tabiat va inson hayotidagi ahamiyati xilma-xil bölib, ösimliklarni çanglantiriş, ular uruğlarini tarqatiş, zararkunanda haşarotlar va kemiruvçilarni qiriş (ular sonini boşqariş)dan iborat. Ayrim
Q. boğlar va donli ekinlarga ziyon yetkazadi, yuqumli kasalliklar tarqatadi. Q. ovlanadi; bir qança turlari xonakilaştirilgan. Q.ning tabiatdagi estetik ahamiyati ayniqsa katta: ularning sayraşi boğ va xiyobonlarni jonlantiradi; insonda zavqlaniş hissini uyğotadi.
Q.ning turlari soni tobora kamayib bormoqda. 17-a. boşlaridan buyon 100 ga yaqin Q. turi qirilib ketgan, bir qança turlari yöq bölib ketiş arafasida turibdi. Q.ni muhofaza qilişga qadimdan harakat qilib kelinadi. Qad. Hindistonda miloddan 200 y. avval Q. muhofazasi töğrisida qonun mavjud bölgan. Hoz. hamma mamlakatlarda Q. muhofazasi böyiça çora-tadbirlar işlab çiqilmoqda. Noyob va qirilib ketiş xavfi ostidagi turlarni saqlab qoliş maqsadida xalqaro mamlakatlar va regional Qizil kitoblar yaratilgan. Xalqaro konvensiya, bitim, memorandumlar tuzilgan. Maxsus fondlar taşkil etilgan. 1885 y. birinçi bölib Q.ni muhofaza qiliş Odyubonov jamiyati tuzilgan. 1872 y. Yellouston milliy boği (AQŞ), 1910 y. Şveysariyada tabi-atni muhofaza qiliş jamiyati iş boşlagan. 1913 y. tabiatni muhofaza qiliş böyiça birinçi xalqaro anjuman ötkazilgan.
20-a.ning 2-yarmidan boşlab Q.ning yaşaş joylarini saqlab qolişga e'tibor kuçaytirildi. muhofaza qiliş hududlari (milliy boğlar, qöriqxonalar) taşkil etila boşlandi. 1971 y. suv va botqoqlik hududlari muhofazasi böyiça xalqaro konvensiya işlab çiqildi. Q. muhofazasi böyiça xalqaro hamkorlik tobora rivojlanib bormoqda.
Özbekiston Respublikasi 1995 y.da «Biologik xilma-xillik töğrisida» gi, 1997 y.da «Yöq bölib ketiş xavfi ostidagi yovvoyi fauna va flora turlarining xalqaro savdosi töğrisida»gi, 1998 y.da «Köçib yuruvçi hayvonlar turlarini muhofaza qiliş töğrisida»gi, 2001 y.da «Xalqaro ahamiyatga ega, ayniqsa, suvda suzuvçi quşlarning yaşaş joylari bölgan suv botqoqlik joylar töğrisida»gi konvensiyalarga qöşildi. «Ingiçka tumşuqli balçiqçi, Sibir turnasi (oq turna), Afrika — Yevrosiyoning suvda suzuvçi köçmançi quşlarini muhofaza qiliş tad-birlari yuzasidagi hamfikrlik mele-orandumlari» kabi xalqaro bitimlar Özbekiston Respublikasi tomonidan imzolangan.
Ad.: Fauna mira. Ptitsm. M., 1991; Jizn jivotnnx, t. 5, M., 1970; Obşaya ornitologiya, M., 1982; Özbekiston Respublikasi Qizil kitobi. T., 2003; Soxraneniye biologiçes-kogo raznoobraziya natsionalnaya strategiya i plan deystviy RUz, T, 1998;Laxanov J.L., Özbekistonning umurtqali hayvonlari aniq-lagiçi, T, 1988; Vinokurov A.A., Redkiye ptitsm mira, M., 1987.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУШЛАР — умуртқали ҳайвонлар синфи. Триас даврида яшаган суд-ралиб юрувчиларнинг псевдозухлар туркумидан келиб чиққанлиги тахмин қилинади. Қ.нинг қазилма қолдиқлари жуда кам; дастлабки қазилма қолдиқ — археоптериксншк тошдаги изи ва суяклари юра даврига тегишли. айрим морфологик белгилар (орқа оёқлардаги мугуз тангачалар, мугуз тумшуқ ва б.) ҳамда физиологик хусусиятлари (тухум қўйиши)га кўра Қ. судралиб юрувчиларга ўхшайди, лекин танаси пат билан қопланганлиги туфайли улардан фарқ қилади. Патлар қушлар танасида иссиқликни сақлайди; учишда ҳаво қаршилигини камай-тириб, ҳавода кўтариш юзасини ҳосил қилади (қанот, дум). Учиш ва ҳар хил ҳаракатланиш (югуриш, сузиш, шўн-ғиш)га мосланиш Қ. таянч-ҳаракат системасининг ўзига хос тузилишига сабаб бўлган. Қанотларнинг пайдо бўлиши билан олдинги оёклар, елка камари суяклари ва мускуллари шаклланган (кўкрак тож суяги ривожланган, учиш мускуллари тана вазнининг 25% ини ташкил этган); ерда 2 оёқда юрганида мураккаб яхлит тузилган думғаза ва орқа оёқлари мускуллари қайта муво-занат сақлаш вазифасини бажаради. Қ.нинг қовурғалари ўзаро ҳаракатчан қўшилган 2 қисмдан иборат бўлиб, нафас олишда кўкрак қафаси ҳажмининг ўзгаришига, яъни эластиклиги кам ўпка тўқимаси орқали ҳавони ҳаво халталарига ва найсимон суяклар бўшлиғига ўтишига ёрдам беради. Қ.да нафас олиш жараёни ўзига хос кечади. Қ.нинг бронхлари ҳаво халтачалари билан (9—10 тача) туташган. Нафас олиш ҳаво ўпкадан халтачаларга ўтаётганида ва улардан яна ўпка орқали қайтиб чиқаётганида содир бўлади. Ҳаво халтачалари терморегуляцияда иштирок этади; сувда сузувчи Қ.да эса шўнғишда тана тиғизлигини ўзгар-тиришга имкон беради. Овқат хилига мосланиш қизилўнгачнинг ихтисосла-шуви (айрим Қ.да жиғилдоннинг ривожланиши), мускулли ошқозоннинг пайдо бўлиши ва ичакнинг узайишига олиб келган. Қ.нинг тўғри ичаги ривожланмаган. Айириш орғанлари 2 та йирик буйраклар тана вазнининг 1 — 2% ини ташкил этади; қовуғи бўлмайди. Ичаги, сийдик чиқариш ва жин-сий безлари системаси йўли клоакага очилади. Қаттиқ пўчоқ билан қопланган йирик тухум қўйиши туфайли Қ.нинг чаноқкамари суяклари йириклашган. Қ. нарида 2 тадан уруғдон ва уруғ йўли, модасида фақат чап тухумдон ва тухум йўли ривожланган (япалоққушлар ва йиртқич Қ.да ўнг қисми ҳам бор). Уруғдон ва тухумдонлар ўлчами жинсий цикл даврига боғлиқ. Мас, уя қуриш олдидан уруғдонлар 300—1000 марта катталашади. Қон айланиш системасининг тузилиши ва физиологик хусусиятлари, юрагининг нисбатан йирик бўлиши ва жадал ишлаши, юқори қон босими моддалар алмашинувининг тезлашуви билан боғлиқ. Мас, колибр юраги тана массасининг 2,85% ини ташкил этади; 1 мин.да 1000 мар-тагача қисқаради. Кўриш ўткирлиги ва ранг ажрата олиш, яхши эшитиш хусусияти Қ.нинг яқин ва узоқдаги нарсаларни тезроқ таниб олишида, тур индивидлари ва турлар ўртасидаги муносабатларда катта аҳамиятга эга. Қ.нинг товушларни таний олиш ва товуш чиқариш хусусиятлари ривожланган. Бош мия базал ядроларининг ривожланганлиги, кўриш бўлаклари ва миячанинг йириклиги Қ. нерв фаолиятининг судралиб юрувчиларга нис-батан юқори бўлишига олиб келган. Қ. муҳит шароитига ўз эҳтиёжига қараб фаол мосланиш (уя қуриш, озиқ ғамлаш ва б.) хусусиятларга эга.
Қ. қуруқлик умуртқалилари орасида энг хилма-хил ҳайвонлар. Улар 2 кенжа синф: калтакесак думлилар (1 та қирилиб кетган туркум киради) ва елпиғич думлиларга ажратилади. Елпиғич думлиларга 34 туркум (жумладан 28 та ҳоз. туркум) ва 9000 га яқин тур киради. Қ. Арктикадан бошлаб Антарктика соҳаларигача бўлган барча табиий минтақаларда, кўпчилик (80% га яқин) турлари тропик минтақаларда тарқалган. Ўзбекистон фаунасида Қ.нинг 19 туркумга оид 440 дан кўпроқ тури маълум.
Яшаш жойига биноан Қ.ни бир неча йирик экологик гуруҳлар, мас, ўрмон Қ.и, чўл ва дашт Қ.и, сув ҳавзалари (сувда сузувчи) Қ., ботқоқ ва соҳил Қ.ига; улар ҳаётининг йил фасллари бўйича ўзгаришига биноан учиб кетувчи, кўчиб юрувчи ва ўтроқ Қ.га бўлинади. Қ.нинг кўпайиши циклик тарзда жинсий безларнинг фаслий ривожланишига мувофиқ ички (гормонал) ва ташқи (кун узунлиги ва б.) омиллар таъсирига боғлиқ. Қ.нинг уя қуриш жойи ва уя қуриш усули хилма-хил. Қ. 1 тадан 20—25 тагача тухум қўйиб, уларни 12 кундан 80 кунгача босиб ётади. Тухумдан чиққан жўжаларнинг ҳолатига биноан Қ. жиш жўжа очувчи қушлар ва жўжа очувчи қушларга ажратилади. Жиш жўжа очувчи қушларнинг тухумдан чиққан боласининг кўзи юмуқ, патлари сийрак; жўжа очувчи Қ.нинг тухумдан чиққан жўжаси онаси орқасидан эргашадиган ва мустақил озиқлана оладиган бўлади.
Қ.нинг табиат ва инсон ҳаётидаги аҳамияти хилма-хил бўлиб, ўсимликларни чанглантириш, улар уруғларини тарқатиш, зараркунанда ҳашаротлар ва кемирувчиларни қириш (улар сонини бошқариш)дан иборат. Айрим
Қ. боғлар ва донли экинларга зиён етказади, юқумли касалликлар тарқатади. Қ. овланади; бир қанча турлари хонакилаштирилган. Қ.нинг табиатдаги эстетик аҳамияти айниқса катта: уларнинг сайраши боғ ва хиёбонларни жонлантиради; инсонда завқланиш ҳиссини уйғотади.
Қ.нинг турлари сони тобора камайиб бормоқда. 17-а. бошларидан буён 100 га яқин Қ. тури қирилиб кетган, бир қанча турлари йўқ бўлиб кетиш арафасида турибди. Қ.ни муҳофаза қилишга қадимдан ҳаракат қилиб келинади. Қад. Ҳиндистонда милоддан 200 й. аввал Қ. муҳофазаси тўғрисида қонун мавжуд бўлган. Ҳоз. ҳамма мамлакатларда Қ. муҳофазаси бўйича чора-тадбирлар ишлаб чиқилмоқда. Ноёб ва қирилиб кетиш хавфи остидаги турларни сақлаб қолиш мақсадида халқаро мамлакатлар ва регионал Қизил китоблар яратилган. Халқаро конвенция, битим, меморандумлар тузилган. Махсус фондлар ташкил этилган. 1885 й. биринчи бўлиб Қ.ни муҳофаза қилиш Одюбонов жамияти тузилган. 1872 й. Йеллоустон миллий боғи (АҚШ), 1910 й. Швейцарияда таби-атни муҳофаза қилиш жамияти иш бошлаган. 1913 й. табиатни муҳофаза қилиш бўйича биринчи халқаро анжуман ўтказилган.
20-а.нинг 2-ярмидан бошлаб Қ.нинг яшаш жойларини сақлаб қолишга эътибор кучайтирилди. муҳофаза қилиш ҳудудлари (миллий боғлар, қўриқхоналар) ташкил этила бошланди. 1971 й. сув ва ботқоқлик ҳудудлари муҳофазаси бўйича халқаро конвенция ишлаб чиқилди. Қ. муҳофазаси бўйича халқаро ҳамкорлик тобора ривожланиб бормоқда.
Ўзбекистон Республикаси 1995 й.да «Биологик хилма-хиллик тўғрисида» ги, 1997 й.да «Йўқ бўлиб кетиш хавфи остидаги ёввойи фауна ва флора турларининг халқаро савдоси тўғрисида»ги, 1998 й.да «Кўчиб юрувчи ҳайвонлар турларини муҳофаза қилиш тўғрисида»ги, 2001 й.да «Халқаро аҳамиятга эга, айниқса, сувда сузувчи қушларнинг яшаш жойлари бўлган сув ботқоқлик жойлар тўғрисида»ги конвенцияларга қўшилди. «Ингичка тумшуқли балчиқчи, Сибирь турнаси (оқ турна), Африка — Евросиёнинг сувда сузувчи кўчманчи қушларини муҳофаза қилиш тад-бирлари юзасидаги ҳамфикрлик меле-орандумлари» каби халқаро битимлар Ўзбекистон Республикаси томонидан имзоланган.
Ад.: Фауна мира. Птицм. М., 1991; Жизнь животннх, т. 5, М., 1970; Обшая орнитология, М., 1982; Ўзбекистон Республикаси Қизил китоби. Т., 2003; Сохранение биологичес-кого разнообразия национальная стратегия и план действий РУз, Т, 1998;Лаханов Ж.Л., Ўзбекистоннинг умуртқали ҳайвонлари аниқ-лагичи, Т, 1988; Винокуров А.А., Редкие птицм мира, М., 1987.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.