Qusiş
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 406–407-b. — ziyouz.com
Qusiş QUSIŞ, qayt qiliş — me'da, diafragma, qorin devori va b. musqullarning spazmatik qisqarişi natijasida me'da içidagi narsalarning ğayriixtiyoriy ravişda oğizdan taşqariga çiqarilişi. Me'da va içki a'zolar, markaziy hamda periferik nerv sistemasining ta'sirlanişi (mas, zaharlanganda) yoki kasalligi oqibatida röy beradi. Q. me'da şilliq qavatining ta'sirlanişiga nisbatan organizmning himoya — moslaniş reaksiyasi bölib, köpinça yutib yuborilgan yot jismlar, sifatsiz ovqat va turli zaharli moddalar ta'sirida sodir böladi. Q. tufayli organizm zararli, ba'zan hatto hayot uçun xavfli moddalardan xalos böladi. Me'daning ba'zi kasalliklari (mas, yara kasalligi, gastrit)da Q.dan oldin köngil ayniydi, odatda Q.dan söng bemor özini yengil his qiladi. Q. yurak, öt pufagi, appendiks (çuvalçangsimon ösimta), buyrak va b. a'zolar funksiyasi izdan çiqqanda me'daga reflektor ta'sir etişi natijasida ham paydo bölişi mumkin. Q. boş miya va uning pardalari kasalliklari (meningoensefalit, boş miya ösmalari va şikastlanişlari), miyada qon aylanişining buzilişi belgisi bölişi, şuningdek, emotsi-onal buzilişlar tufayli (mas, ba'zi bir noxuş taomlar, qon, qusuq massalari va h.k.ni körganda) yuzaga kelişi ham mumkin. Homiladorlarning qusişi köpinça homiladorlik toksikozlarining alomati böladi.
Q. vaqtida, ayniqsa, oğir va huş-siz yotgan bemorlarga köz-quloq bölib turiş kerak, çunki bunday hollarda qusuq nafas yöllariga tuşib, bemor böğilib qolişi, öpkasi yalliğlanişi mumkin. Qayt qilayotgan bemorni ötqazib qöyiş yoki boşini pastga qilib, yonboşi bilan yotqiziş lozim. Agar bemor yotgan bölsa, uning boşini yon tomonga qaratib, qusib bölgunça şu holatda uşlab turiş kerak, qusib bölgaç esa uning oğzini çaydiriş, madorsiz bemorlar oğzini höl tampon bilan tozalab oliş lozim. Qusuq tarkibida qon bölsa darhol vraç çaqiriş zarur. Q. iste'mol qilingan oziq-ovqat yoki dori vositalariga aloqador bölsa, ularni qöllamaslik kerak. Agar Q. sababsiz röy bersa, vraçga murojaat qilib, Q. da yuz bergan holatni taf-sillaş hamda qusuq massasini vraçga körsatiş talab etiladi, çunki uning taşqi körinişi, tarkibi va b. qusiş sabablarini aniqlaşga yordam beradi. Bolalarda Q. kattalarga nisbatan köproq kuzatiladi. Q.ning barça hollarida tezlik bilan vraçga murojaat qiliş kerak. Faqat tibbiy tekşirişlargina q. sabablarini aniqlaş va uni öz vaqtida oldini oliş hamda davolaş imkonini beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУСИШ, қайт қилиш — меъда, диафрагма, қорин девори ва б. мусқулларнинг спазматик қисқариши натижасида меъда ичидаги нарсаларнинг ғайриихтиёрий равишда оғиздан ташқарига чиқарилиши. Меъда ва ички аъзолар, марказий ҳамда периферик нерв системасининг таъсирланиши (мас, заҳарланганда) ёки касаллиги оқибатида рўй беради. Қ. меъда шиллиқ қаватининг таъсирланишига нисбатан организмнинг ҳимоя — мосланиш реакцияси бўлиб, кўпинча ютиб юборилган ёт жисмлар, сифатсиз овқат ва турли заҳарли моддалар таъсирида содир бўлади. Қ. туфайли организм зарарли, баъзан ҳатто ҳаёт учун хавфли моддалардан халос бўлади. Меъданинг баъзи касалликлари (мас, яра касаллиги, гастрит)да Қ.дан олдин кўнгил айнийди, одатда Қ.дан сўнг бемор ўзини енгил ҳис қилади. Қ. юрак, ўт пуфаги, аппендикс (чувалчангсимон ўсимта), буйрак ва б. аъзолар функцияси издан чиққанда меъдага рефлектор таъсир этиши натижасида ҳам пайдо бўлиши мумкин. Қ. бош мия ва унинг пардалари касалликлари (менингоэнцефалит, бош мия ўсмалари ва шикастланишлари), мияда қон айланишининг бузилиши белгиси бўлиши, шунингдек, эмоци-онал бузилишлар туфайли (мас, баъзи бир нохуш таомлар, қон, қусуқ массалари ва ҳ.к.ни кўрганда) юзага келиши ҳам мумкин. Ҳомиладорларнинг қусиши кўпинча ҳомиладорлик токсикозларининг аломати бўлади.
Қ. вақтида, айниқса, оғир ва ҳуш-сиз ётган беморларга кўз-қулоқ бўлиб туриш керак, чунки бундай ҳолларда қусуқ нафас йўлларига тушиб, бемор бўғилиб қолиши, ўпкаси яллиғланиши мумкин. Қайт қилаётган беморни ўтқазиб қўйиш ёки бошини пастга қилиб, ёнбоши билан ётқизиш лозим. Агар бемор ётган бўлса, унинг бошини ён томонга қаратиб, қусиб бўлгунча шу ҳолатда ушлаб туриш керак, қусиб бўлгач эса унинг оғзини чайдириш, мадорсиз беморлар оғзини ҳўл тампон билан тозалаб олиш лозим. Қусуқ таркибида қон бўлса дарҳол врач чақириш зарур. Қ. истеъмол қилинган озиқ-овқат ёки дори воситаларига алоқадор бўлса, уларни қўлламаслик керак. Агар Қ. сабабсиз рўй берса, врачга мурожаат қилиб, Қ. да юз берган ҳолатни таф-силлаш ҳамда қусуқ массасини врачга кўрсатиш талаб этилади, чунки унинг ташқи кўриниши, таркиби ва б. қусиш сабабларини аниқлашга ёрдам беради. Болаларда Қ. катталарга нисбатан кўпроқ кузатилади. Қ.нинг барча ҳолларида тезлик билан врачга мурожаат қилиш керак. Фақат тиббий текширишларгина қ. сабабларини аниқлаш ва уни ўз вақтида олдини олиш ҳамда даволаш имконини беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.