«Qutadğu bilig»
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 407–409-b. — ziyouz.com
«Qutadğu bilig» («Saodatga yöllovçi bilim») — Yusuf Xos Hojib asari, turkiy adabiyotning nodir namunasi, 1069—70 y.larda yaratilgan. Muallifning asar muqaddimasida xabar beri-şiça, bu kitob öz davridayoq keng tarqalib, maşhur bölgan. Çin (Şimoliy xitoy)liklar uni «Adab ul-muluk» («Hukmdorlar odobi»), moçin (Janubiy xitoy)liklar «Oyin ul-mamlakat» («Hukmdorlik qonun-qoidalari»), Şarqiy xitoyliklar «Ziynat ulumaro» («Hukmdorlar ziynati»), eronliklar «Şohnoma»i turkiy («Turkiy «Şohnoma»), ba'zilar «Pandnomai muluk» («Hukmdorlar pandnomasi»), turonliklar esa «Qutadğu bilig» deb ataganlar.
«Q.6.» dostonini yaratar ekan, muallif öz oldiga qoraxoniylar davlati hokimiyatini mustahkamlaş, Tavğaçxon bilan Eloqxonlar örtasidagi ixti-loflarni bartaraf etiş, hukmron doiralarning turli ijtimoiy tabaqalarga munosabatini belgilaş, ma'rifat va obodonçilik uçun kuraş, yaxşi xulq-odobni tarğib qiliş kabi maqsadlarni qöygan. Bu bilan Yusuf Xos Hojib öz davrining yirik ma'rifatparvari va donişmandi sifatida gavdalanadi.
«Q.6.» markaziga 4 masala qöyilib, ular 4 obraz vositasida oçib berilgan: birinçisi — adolat bölib, u pod-şoh Kuntuğdi timsolida, ikkinçisi — davlat bölib, vazir Oytöldi, uçinçisi — aql bölib, vazirning öğli Ugdilmiş, törtinçisi — qanoat bölib, uning qarindoşi Özğur-miş qiyofasida tasvirlanadi. Şunga muvofiq ravişda qöyilgan masalalar voqealar rivoji, qahramonlarning özaro suhbati, bahsmunozarasi, savol-javoblari, pandnasihatlari vositasida hal qilinadi. Muallif bahsli masalalar yuzasidan ham axloq-odob, ilm, insoniylik va adolat doirasida fikr yuritadi hamda podşoh va amaldorlardan tortib dehqonu hunarmandgaça — jamiyatdagi barça toifalarning huquq va burçlari haqida öz mulohazalarini bildiradi. Borliq haqidagi bilimlarga töxtalgan Yusuf Xos Hojib odam bilişi mumkin bölmagan narsa, bilim bilan yeçilmaydigan jumboq yöq, bilim tufayli osmon sari ham yöl oçiladi, deydi; biliş uçun esa tinmasdan örganiş lo-zim, deb uqtiradi.
«Q.6.» qoraxoniylar hokimiyatining öziga xos nazmiy nizomnomasi bölib, bu ramziy-timsoliy asar yurt egalari bölmiş hukmdorlar va katta-kiçik amaldorlarga atab yozilgan va asarda ularga mamlakatni adolat bilan boşqariş, tinçlikni saqlaş, raiyatga zulm qilmaslik, bil'aks, xalqning oğirini yengil qiliş, turmuşini farovon aylaş, jamiyatning ma'naviy-axloqiy negizlarini mustahkamlaş, ilm-ma'rifatga keng e'tibor beriş, iste'dod sohiblarini qöllab-quvvatlaş, huquq, burç, adolat böyiça maslahat va tavsiyalar berilgan. Hukmdorlar adabnomasi — «Q.6.» qoraxoniylar sulolasi misolida turkiy davlatçilik asoslari yangi bosqiçga kötarilgan davrda zamon kun tartibiga qöygan siyosiy-ijtimoiy masalalarni hal qilişda asosiy dastur bölgan. Şoirning u yoki bu masala böyiça pand-nasihatlari xuddi hikmatday jaranglaydi, xalq maqollariga öxşab ketadi — ularning badiiy yuksakligi va ma'rifiy ahamiyati ham şunda.
Asar muallifining sönggi tahriridan ötgan va Tavğaç Buğroxonga taqdim etilgan nusxasi nasriy (38 mis-ra) va şe'riy (77 bayt) muqaddima, kiriş boblar (390 bayt), asosiy qism (68 bob, 5896 bayt), xotima (2 qasida va masnaviy bob)dan iborat. Jami 6520 bayt.
«Q.b.»ning 3 qölyozma nusxasi fanga ma'lum: ulardan biri uyğur yozuvida köçirilgan bölib (1439, Hirot), Vena Saroy kutubxonasida saqlanadi; arab yozuvida köçirilgan 2 nusxadan biri Qohirada (1896 y. şu yerda topilgan), ikkinçisi (1913 y. Namangandan topilgan va 1925 y. Fitrat tomonidan ilmiy muomalaga kiritilgan) Toşkentda, ÖzFA Şarqşunoslik in-tida saqlanmoqda. Asarning ilk naşri H.Vamberi tomonidan amalga oşirilgan (1870). Şundan keyin bu asar V.Radlov (1890; 1910), S.Ye.Malov (1929; 1951), R.R.Arat (1942; 1943; 1947; 1959), Q.Karimov (1971), B.Töxliyev (1989), uyğur olimlari (1984) tomonidan naşr etildi. Asar ingliz, nemis, fransuz, rus, çex, turk, uyğur, xitoy va b. tillarga tarjima qilingan. Uni J.Amade, A.Fitrat, R.Arat, Ye.E.Bertels, H.Vamberi, V.Radlov, S.Malov, A.N. Kono-nov, S.N.Ivanov, D.Nasilov, A.Va-litova, Ğ.Abdurahmonov, Q.Karimov, B.Töxliyev, Q.Sodiqov va b. çet el va özbek olimlari örganganlar.
Ad.:Mallayev N., Özbek adabiyoti tarixi, T., 1976; Ölmas obidalar, T., 1989; Töxliyev B., Yusuf Xos Hojibning «Qutadğu bilig» asari, T., 1991; Buyuk siymolar, allomalar, 1-kitob, T., 1995;Homidiy H., Köhna Şarq darğalari, T., 1999: Qayumov A., Ishoqov M., Otaxöjayev A., Sodiqov Q., Qadimgi yozma yodgorliklar, T., 2000.
Ergaş Oçilov.
QUTAYBA ibn MUSLIM al-Bohiliy, Abu Hafs (660—715, Andijon viloyati Jalolquduq tumani, Kox qişloği) — Umaviylarning Xurosondagi noibi (705—715), Movarounnahrni bosib olgan arab sarkardasi. Q. ibn M. qays (qaysit) nomli şim. arab qabilasiga mansub bölgan. Hajjoj ibn Yusuf tomonidan Xuroson amiri (noibi) qilib tayinlangaç (705), dastlab Xuroson va Toxaristonni töla ravişda arablarga böysundirdi. Söngra u 706— 715 y.lar orasida Movarounnahrning katta qismini (Romitan va Poykendni, 707; Varaxşa, Vardona va Buxoroni, 709; Şuman, Keş va Nasafni, 710; Xorazm va Samarqandni, 712; Şoş, Farğona va Qoşğarni, 713—715 y.larda) arab xalifaligiga tobe etgan. Q. ibn M. qöşiniga Buxoro va Samarqanddagi suğdiylar va turkiylar, xususan, Vardona mulkining hukmdori Vardonxudot qattiq qarşilik körsatgan.
Q. ibn M. tomonidan mahalliy aholini islom diniga kiritiş dastlab qattiq qarşilikka uçragan. Mas, u törtinçi marta jang qilib Buxoroni olgaç, arablar buxoroliklar bilan birga turib, ularning xatti-harakatlaridan xabardor bölib tursalar buxoroliklar zaruratdan musulmon böladi degan maqsadda Buxoro aholisiga öz uylarining yarmini arablarga berişga undab buyruq çiqardi. Q. ibn M. şu yöl bilan Buxoro va b. şaharlarda musulmonçilikni örnatdi. U Movarounnahrda dastlabki Jome' masjidini Buxoroda qurdirdi (712—713). Q. ibn M. boşqa şaharlarda ham masjidlar qurdirib, zarduştiylik va buddaviylikka qarşi ayovsiz kuraşdi.
Beruniynning «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asarida keltirilişiça, «Qutayba Xorazm xatini yaxşi biladigan, ularning xabar va rivoyatlarini örgangan va bilimini boşqalarga örgatadigan kişilarni halok etib, butkul yöq qilib yuborgan edi. Şuning uçun u (xabar va rivoyatlar) islom davridan keyin haqiqatni bilib bölmaydigan darajada yaşirin qoldi».
Q. ibn M.ning yangi xalifa Sulaymon (hukmronlik davri: 715—717) ga böysunmasligi, Movarounnahrdagi arab qöşinlari örtasida unga nisbatan norozilik paydo bölişi va isyon kötarilişiga olib keldi. Arablarning şaybon qabilasiga mansub Hayyon an-Nabatiy (uning 7 ming kişilik qöşini bölgan) va tamim (tamimiy) qabilasi vakili Vaqi ibn Abu Sud boşçiligidagi isyonçilar Q. ibn M.ning çodiriga bostirib kirib, u bilan birgalikda Abdurrahmon, Abdulloh, Solih, Husayn, Abdulkarim nomli ukalarini, öğli Kasir ibn Qutayba va jiyanlarini (jami 11 erkakni) öldirişgan. Q. ibn M. Kox qişloğidagi Raboti Sarxang (hoz. Mozorbuva) qabristonida dafn etilgan. Uning şaxsi ilk örta asrlardan boşlab Movarounnahrda islom ulamolari tomonidan muqaddaslaştirilgan.
Ad.: Narşaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966; Beruniy, Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar, t. 1, T., 1968; Istoriya at-Tabari, T., 1987.
Qahramon Rajabov.
QUTAYBA ibn TUĞŞODA (8-a., buxoro) — buxorxudot (738—753). Q. ibn T.ning otasi Tuğşoda 32 y. Buxoroda buxorxudot lavozimida turgan. Tuğşoda musulmon bölgandan söng tuğilgan öğliga Qutayba ibn Muslim şarafiga Qutayba deb ism qöygan. Tu-şoda arablar tomonidan Samarqandda öldirilgaç, Buxoro taxtiga uning öğli Q. ibn T. ötirgan (738). Narşaxiyning yozişiça, Q. ibn T. Şarik közğolonini bostirişda arab laşkarboşisi Ziyod ibn Solihga yordam bergan. Biroq Q. ibn T. keyinçalik arablarga qarşi kuraş e'lon qilgaç, Xuroson va Movarounnahr noibi Abu Muslim tomonidan özi, birodari, oila a'zolari va tarafdorlari bilan birgalikda öldirilgan (753).
Q. ibn T.ning ölimidan keyin uning boşqa birodarlari Sukon ibn Tuğşoda va Bunyot ibn Tutşoda Buxoroga buxorxudot (podşoh) bölganlar.
Manba: Narşaxiy, Buxoro tarixi. T., 1966.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ҚУТАДҒУ БИЛИГ» («Саодатга йўлловчи билим») — Юсуф Хос Ҳожиб асари, туркий адабиётнинг нодир намунаси, 1069—70 й.ларда яратилган. Муаллифнинг асар муқаддимасида хабар бери-шича, бу китоб ўз давридаёқ кенг тарқалиб, машҳур бўлган. Чин (Шимолий хитой)ликлар уни «Адаб ул-мулук» («Ҳукмдорлар одоби»), мочин (Жанубий хитой)ликлар «Ойин ул-мамлакат» («Ҳукмдорлик қонун-қоидалари»), Шарқий хитойликлар «Зийнат улумаро» («Ҳукмдорлар зийнати»), эронликлар «Шоҳнома»и туркий («Туркий «Шоҳнома»), баъзилар «Пандномаи мулук» («Ҳукмдорлар пандномаси»), туронликлар эса «Қутадғу билиг» деб атаганлар.
«Қ.6.» достонини яратар экан, муаллиф ўз олдига қорахонийлар давлати ҳокимиятини мустаҳкамлаш, Тавғачхон билан Элоқхонлар ўртасидаги ихти-лофларни бартараф этиш, ҳукмрон доираларнинг турли ижтимоий табақаларга муносабатини белгилаш, маърифат ва ободончилик учун кураш, яхши хулқ-одобни тарғиб қилиш каби мақсадларни қўйган. Бу билан Юсуф Хос Ҳожиб ўз даврининг йирик маърифатпарвари ва донишманди сифатида гавдаланади.
«Қ.6.» марказига 4 масала қўйилиб, улар 4 образ воситасида очиб берилган: биринчиси — адолат бўлиб, у под-шоҳ Кунтуғди тимсолида, иккинчиси — давлат бўлиб, вазир Ойтўлди, учинчиси — ақл бўлиб, вазирнинг ўғли Угдилмиш, тўртинчиси — қаноат бўлиб, унинг қариндоши Ўзғур-миш қиёфасида тасвирланади. Шунга мувофиқ равишда қўйилган масалалар воқеалар ривожи, қаҳрамонларнинг ўзаро суҳбати, баҳсмунозараси, савол-жавоблари, панднасиҳатлари воситасида ҳал қилинади. Муаллиф баҳсли масалалар юзасидан ҳам ахлоқ-одоб, илм, инсонийлик ва адолат доирасида фикр юритади ҳамда подшоҳ ва амалдорлардан тортиб деҳқону ҳунармандгача — жамиятдаги барча тоифаларнинг ҳуқуқ ва бурчлари ҳақида ўз мулоҳазаларини билдиради. Борлиқ ҳақидаги билимларга тўхталган Юсуф Хос Ҳожиб одам билиши мумкин бўлмаган нарса, билим билан ечилмайдиган жумбоқ йўқ, билим туфайли осмон сари ҳам йўл очилади, дейди; билиш учун эса тинмасдан ўрганиш ло-зим, деб уқтиради.
«Қ.6.» қорахонийлар ҳокимиятининг ўзига хос назмий низомномаси бўлиб, бу рамзий-тимсолий асар юрт эгалари бўлмиш ҳукмдорлар ва катта-кичик амалдорларга атаб ёзилган ва асарда уларга мамлакатни адолат билан бошқариш, тинчликни сақлаш, раиятга зулм қилмаслик, билъакс, халқнинг оғирини енгил қилиш, турмушини фаровон айлаш, жамиятнинг маънавий-ахлоқий негизларини мустаҳкамлаш, илм-маърифатга кенг эътибор бериш, истеъдод соҳибларини қўллаб-қувватлаш, ҳуқуқ, бурч, адолат бўйича маслаҳат ва тавсиялар берилган. Ҳукмдорлар адабномаси — «Қ.6.» қорахонийлар сулоласи мисолида туркий давлатчилик асослари янги босқичга кўтарилган даврда замон кун тартибига қўйган сиёсий-ижтимоий масалаларни ҳал қилишда асосий дастур бўлган. Шоирнинг у ёки бу масала бўйича панд-насиҳатлари худди ҳикматдай жаранглайди, халқ мақолларига ўхшаб кетади — уларнинг бадиий юксаклиги ва маърифий аҳамияти ҳам шунда.
Асар муаллифининг сўнгги таҳриридан ўтган ва Тавғач Буғрохонга тақдим этилган нусхаси насрий (38 мис-ра) ва шеърий (77 байт) муқаддима, кириш боблар (390 байт), асосий қисм (68 боб, 5896 байт), хотима (2 қасида ва маснавий боб)дан иборат. Жами 6520 байт.
«Қ.б.»нинг 3 қўлёзма нусхаси фанга маълум: улардан бири уйғур ёзувида кўчирилган бўлиб (1439, Ҳирот), Вена Сарой кутубхонасида сақланади; араб ёзувида кўчирилган 2 нусхадан бири Қоҳирада (1896 й. шу ерда топилган), иккинчиси (1913 й. Намангандан топилган ва 1925 й. Фитрат томонидан илмий муомалага киритилган) Тошкентда, ЎзФА Шарқшунослик ин-тида сақланмоқда. Асарнинг илк нашри Ҳ.Вамбери томонидан амалга оширилган (1870). Шундан кейин бу асар В.Радлов (1890; 1910), С.Е.Малов (1929; 1951), Р.Р.Арат (1942; 1943; 1947; 1959), Қ.Каримов (1971), Б.Тўхлиев (1989), уйғур олимлари (1984) томонидан нашр этилди. Асар инглиз, немис, француз, рус, чех, турк, уйғур, хитой ва б. тилларга таржима қилинган. Уни Ж.Амаде, А.Фитрат, Р.Арат, Е.Э.Бертельс, Ҳ.Вамбери, В.Радлов, С.Малов, А.Н. Коно-нов, С.Н.Иванов, Д.Насилов, А.Ва-литова, Ғ.Абдураҳмонов, Қ.Каримов, Б.Тўхлиев, Қ.Содиқов ва б. чет эл ва ўзбек олимлари ўрганганлар.
Ад.:Маллаев Н., Ўзбек адабиёти тарихи, Т., 1976; Ўлмас обидалар, Т., 1989; Тўхлиев Б., Юсуф Хос Ҳожибнинг «Қутадғу билиг» асари, Т., 1991; Буюк сиймолар, алломалар, 1-китоб, Т., 1995;Ҳомидий Ҳ., Кўҳна Шарқ дарғалари, Т., 1999: Қаюмов А., Исҳоқов М., Отахўжаев А., Содиқов Қ., Қадимги ёзма ёдгорликлар, Т., 2000.
Эргаш Очилов.
ҚУТАЙБА ибн МУСЛИМ ал-Боҳилий, Абу Ҳафс (660—715, Андижон вилояти Жалолқудуқ тумани, Кох қишлоғи) — Умавийларнинг Хуросондаги ноиби (705—715), Мовароуннаҳрни босиб олган араб саркардаси. Қ. ибн М. қайс (қайсит) номли шим. араб қабиласига мансуб бўлган. Ҳажжож ибн Юсуф томонидан Хуросон амири (ноиби) қилиб тайинлангач (705), дастлаб Хуросон ва Тохаристонни тўла равишда арабларга бўйсундирди. Сўнгра у 706— 715 й.лар орасида Мовароуннаҳрнинг катта қисмини (Ромитан ва Пойкендни, 707; Варахша, Вардона ва Бухорони, 709; Шуман, Кеш ва Насафни, 710; Хоразм ва Самарқандни, 712; Шош, Фарғона ва Қошғарни, 713—715 й.ларда) араб халифалигига тобе этган. Қ. ибн М. қўшинига Бухоро ва Самарқанддаги суғдийлар ва туркийлар, хусусан, Вардона мулкининг ҳукмдори Вардонхудот қаттиқ қаршилик кўрсатган.
Қ. ибн М. томонидан маҳаллий аҳолини ислом динига киритиш дастлаб қаттиқ қаршиликка учраган. Мас, у тўртинчи марта жанг қилиб Бухорони олгач, араблар бухороликлар билан бирга туриб, уларнинг хатти-ҳаракатларидан хабардор бўлиб турсалар бухороликлар заруратдан мусулмон бўлади деган мақсадда Бухоро аҳолисига ўз уйларининг ярмини арабларга беришга ундаб буйруқ чиқарди. Қ. ибн М. шу йўл билан Бухоро ва б. шаҳарларда мусулмончиликни ўрнатди. У Мовароуннаҳрда дастлабки Жомеъ масжидини Бухорода қурдирди (712—713). Қ. ибн М. бошқа шаҳарларда ҳам масжидлар қурдириб, зардуштийлик ва буддавийликка қарши аёвсиз курашди.
Берунийннинг «Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар» асарида келтирилишича, «Қутайба Хоразм хатини яхши биладиган, уларнинг хабар ва ривоятларини ўрганган ва билимини бошқаларга ўргатадиган кишиларни ҳалок этиб, буткул йўқ қилиб юборган эди. Шунинг учун у (хабар ва ривоятлар) ислом давридан кейин ҳақиқатни билиб бўлмайдиган даражада яширин қолди».
Қ. ибн М.нинг янги халифа Сулаймон (ҳукмронлик даври: 715—717) га бўйсунмаслиги, Мовароуннаҳрдаги араб қўшинлари ўртасида унга нисбатан норозилик пайдо бўлиши ва исён кўтарилишига олиб келди. Арабларнинг шайбон қабиласига мансуб Ҳайён ан-Набатий (унинг 7 минг кишилик қўшини бўлган) ва тамим (тамимий) қабиласи вакили Вақи ибн Абу Суд бошчилигидаги исёнчилар Қ. ибн М.нинг чодирига бостириб кириб, у билан биргаликда Абдурраҳмон, Абдуллоҳ, Солиҳ, Ҳусайн, Абдулкарим номли укаларини, ўғли Касир ибн Қутайба ва жиянларини (жами 11 эркакни) ўлдиришган. Қ. ибн М. Кох қишлоғидаги Работи Сарханг (ҳоз. Мозорбува) қабристонида дафн этилган. Унинг шахси илк ўрта асрлардан бошлаб Мовароуннаҳрда ислом уламолари томонидан муқаддаслаштирилган.
Ад.: Наршахий, Бухоро тарихи, Т., 1966; Беруний, Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар, т. 1, Т., 1968; История ат-Табари, Т., 1987.
Қаҳрамон Ражабов.
ҚУТАЙБА ибн ТУҒШОДА (8-а., бухоро) — бухорхудот (738—753). Қ. ибн Т.нинг отаси Туғшода 32 й. Бухорода бухорхудот лавозимида турган. Туғшода мусулмон бўлгандан сўнг туғилган ўғлига Қутайба ибн Муслим шарафига Қутайба деб исм қўйган. Ту-шода араблар томонидан Самарқандда ўлдирилгач, Бухоро тахтига унинг ўғли Қ. ибн Т. ўтирган (738). Наршахийнинг ёзишича, Қ. ибн Т. Шарик кўзғолонини бостиришда араб лашкарбошиси Зиёд ибн Солиҳга ёрдам берган. Бироқ Қ. ибн Т. кейинчалик арабларга қарши кураш эълон қилгач, Хуросон ва Мовароуннаҳр ноиби Абу Муслим томонидан ўзи, биродари, оила аъзолари ва тарафдорлари билан биргаликда ўлдирилган (753).
Қ. ибн Т.нинг ўлимидан кейин унинг бошқа биродарлари Сукон ибн Туғшода ва Бунёт ибн Тутшода Бухорога бухорхудот (подшоҳ) бўлганлар.
Манба: Наршахий, Бухоро тарихи. Т., 1966.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.