Qutb kuni
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 410-b. — ziyouz.com
Qutb kuni - Yerning Şim. qutb doirasidan şimolroqda va Jan. qutb doirasidan janubroqda bölgan sohalardagi kun. Bir sutkadan ortiq davom etadi. Bahorgi teng kunlik (21 yoki 22 mart), ya'ni Quyoşning oğişi 5=0° ga teng bölganda Yerning Şim. qutb doirasida Quyoş çiqadi, Q. k. boşlanadi va u kuzgi teng kunlikkaça (21 yoki 22 sent.) davom etadi. Jan. qutb doirasi içidagi Q.k.lari, aksinça, kuzgi teng kunliktn bahorgi teng kunlikkaça davom etadi. Quyoşning oğişi orta borişi bilan Şim. qutb atrofidagi Q.k.li sohalar kölami ham ortib boradi. Soha Şim. qutbdan qança uzoqda bölsa, Q.k. şunça keç boşlanadi va kunning uzunligi şunça kam böladi. Qutblarda Q.k. yarim yil davom etadi. Şim. yarim şarda Quyoşning oğişi maksimal (5=+23°27') bölganda, ya'ni Quyoşning yozgi turiş kunlari (21 yoki 22 iyun) Q.k. uzunligi ham maksimal böladi va Quyoş şu kuni botmaydi. Haqiqatda yuqorida aytilgan hodisa birmunça boşqaçaroq kuzatiladi: 1) Quyoşning çiqişi uning körinma gardişi markaziga nisbatan emas, balki gardişning yuqori çegarasi körinişi bilan aniqlanadi; 2) Yer atmosferasi refraksiyasining ta'sirida Quyoş haqiqiy çiqqan vaqtidan oldin çiqadi va haqiqiy botiş vaqtidan keyin botadi; 3) Quyoşning oğişi kun davomida özgarib boradi. Bularning hammasi Yerning ikkala yarim şarida sutkalarning yoruğ qismlarini uzaytiradi va qoronği qismlarini qisqartiradi.
Abvusalom Latipov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУТБ КУНИ - Ернинг Шим. қутб доирасидан шимолроқда ва Жан. қутб доирасидан жануброқда бўлган соҳалардаги кун. Бир суткадан ортиқ давом этади. Баҳорги тенг кунлик (21 ёки 22 март), яъни Қуёшнинг оғиши 5=0° га тенг бўлганда Ернинг Шим. қутб доирасида Қуёш чиқади, Қ. к. бошланади ва у кузги тенг кунликкача (21 ёки 22 сент.) давом этади. Жан. қутб доираси ичидаги Қ.к.лари, аксинча, кузги тенг кунликтн баҳорги тенг кунликкача давом этади. Қуёшнинг оғиши орта бориши билан Шим. қутб атрофидаги Қ.к.ли соҳалар кўлами ҳам ортиб боради. Соҳа Шим. қутбдан қанча узоқда бўлса, Қ.к. шунча кеч бошланади ва куннинг узунлиги шунча кам бўлади. Қутбларда Қ.к. ярим йил давом этади. Шим. ярим шарда Қуёшнинг оғиши максимал (5=+23°27’) бўлганда, яъни Қуёшнинг ёзги туриш кунлари (21 ёки 22 июнь) Қ.к. узунлиги ҳам максимал бўлади ва Қуёш шу куни ботмайди. Ҳақиқатда юқорида айтилган ҳодиса бирмунча бошқачароқ кузатилади: 1) Қуёшнинг чиқиши унинг кўринма гардиши марказига нисбатан эмас, балки гардишнинг юқори чегараси кўриниши билан аниқланади; 2) Ер атмосфераси рефракциясининг таъсирида Қуёш ҳақиқий чиққан вақтидан олдин чиқади ва ҳақиқий ботиш вақтидан кейин ботади; 3) Қуёшнинг оғиши кун давомида ўзгариб боради. Буларнинг ҳаммаси Ернинг иккала ярим шарида суткаларнинг ёруғ қисмларини узайтиради ва қоронғи қисмларини қисқартиради.
Абвусалом Латипов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.