Qutb Xorazmiy
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 411–412-b. — ziyouz.com
Qutb Xorazmiy (14-a., Xorazm -?) — şoir, tarjimon. Hayoti va ijodi haqida ma'lumot beruvçi yagona manba uning «Xusrav va Şirin» dos-tonidir. Q.X.ning ijodiy kamolot yillari Xorazmning Oltin Örda davlatiga qaram bölgan davriga töğri keladi. Dostonini Siğnoq ş.da yozgan (1330—40). Faqirlikda yaşagan Q.X. «Xusrav va Şirin» dek köp vaqt va maşaqqatni talab qiladigan katta hajmli asarni yoziş uçun moddiy yordam sörab, Oltin Örda xoni muhammad Özbekxonning (1312— 40) Oq Ördadagi noibi bölmiş şahzoda tinibek huzuriga borgan. Tinibek va uning davlat işlarida faol kömakçisi bölgan xotini Q.X.ni iliq kutib olib, uning ijod qilişi uçun barça şartşaroitlarni yaratib berganlar. Şoir öz asarida malikani «har işni tarozida ölçab, zehn bilan fikr yurituvçi oqila, komila» ayol sifatida madh etib, uning davlat işlaridagi faol iştirokini körsatgan.
«Xusrav va Şirin» Nizomiy Ganjaviy qalamiga mansub şu nomdagi dostonning erkin tarjimasidir. Ayrim sabablarga köra, bu asar öz davrida keng tarqalmay, şuhrat qozonmagan. Doston amir Qutlu Xöjaning tavsiyasi bilan 1383—84 y.larda Misrda Berka Faqih ibni Barokaz Edgu Qipçoqiy tomonidan köçirilgan. Bu qölyozma 1914 y.da Parij Milliy kutubxonasidan (inv. 312) topilib, ilmiy muomalaga kiritilgan va şarqşunoslar örtasida şuhrat topgan. 1940 y.da Alişer navoiyning 500 yillik yubileyini ötkaziş qömitasi tomonidan uning fotonusxasi olinib, H.Zarif tomo-nidan naşrga tayyorlangan. Doston 91 bobdan iborat. Nizomiy dostoni esa 100 bobdan iborat bölib, 6 mingdan ziyodroq baytni öz içiga oladi. Tarjimon asliyat mazmunini, asar syujetini saqlab qoliş bilan birga, uni ança erkin tarjima qilgan. Jumladan, asar muqaddimasiga «Şahzoda Tinibekxon madhi», «Malika marhuma Xonmalik madhi», «Kitob nazm qilmoqqa sabab bayonin ayur» boblarini qöşgan. Ayni paytda, dostonning umumiy mazmuniga aloqasiz hisoblaganidan bölsa kerak, bir qator boblarni qisqartirgan, ayrim boblarni ixçamlaştirib, bir-biriga qöşib yuborgan. Şuningdek, Nizomiy dostonidagi 12-a. Ozar-bayjon hayotiga oid ayrim lavhalarni tuşirib qoldirgan, qisqartirgan va tahrir qilgan, ularning örniga Oltin Örda hayotiga doir voqealarni kiritgan, turli xil urf-odatlar tas-virini berib, dostonni öz davriga yaqinlaştirgan, unga özbek xalq maqollari va ta'birlarini kiritgan.
Q.X. Nizomiy dostoni asosida özbekça doston yaratiş va uning vositasida özbek tilining boy imkoniyatlarini namoyiş qilişni öz oldiga maqsad qilib qöygan va u buni muvaffaqiyat bilan uddalagan. Bu tarjima öşa davr özbek tilini örganiş uçun muhim manba bölibgina qolmay, özbek tili va adabiyotining taraqqiyotida ham katta rol öynagan.
Q.X. tarjimasidagi «Xusrav va şirin» özbek adabiyotida masnaviyning «Qutadğu bilig» va «Hibat ul-haqoyiq» dan keyingi nodir namunasidir. U dostonni öz vaznida — hazaji musammani maqsur (mahfuz)da tarjima qilgan. «Xus-rav va Şirin» özbek epik şe'riyati taraqqiyotida ham, badiiy tarjima rivojida ham alohida örin tutadi.
As: Guldasta, T., 1947; X1U asr Xorazm yodnomalari, T, 1973.
Ad.: Şaripov J., Özbekistonda tarjimatarixidan, T, 1965; Mallayev N . M ., Özbek adabiyoti tarixi, T., 1976; Özbek adabiyoti tarixi, 1-j., T, 1978; Qayyumov P ., Tazkirai Qayyumiy, 1-kitob, T, 1993.
Ergaş Oçilov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУТБ ХОРАЗМИЙ (14-а., Хоразм -?) — шоир, таржимон. Ҳаёти ва ижоди ҳақида маълумот берувчи ягона манба унинг «Хусрав ва Ширин» дос-тонидир. Қ.Х.нинг ижодий камолот йиллари Хоразмнинг Олтин Ўрда давлатига қарам бўлган даврига тўғри келади. Достонини Сиғноқ ш.да ёзган (1330—40). Фақирликда яшаган Қ.Х. «Хусрав ва Ширин» дек кўп вақт ва машаққатни талаб қиладиган катта ҳажмли асарни ёзиш учун моддий ёрдам сўраб, Олтин Ўрда хони муҳаммад Ўзбекхоннинг (1312— 40) Оқ Ўрдадаги ноиби бўлмиш шаҳзода тинибек ҳузурига борган. Тинибек ва унинг давлат ишларида фаол кўмакчиси бўлган хотини Қ.Х.ни илиқ кутиб олиб, унинг ижод қилиши учун барча шартшароитларни яратиб берганлар. Шоир ўз асарида маликани «ҳар ишни тарозида ўлчаб, зеҳн билан фикр юритувчи оқила, комила» аёл сифатида мадҳ этиб, унинг давлат ишларидаги фаол иштирокини кўрсатган.
«Хусрав ва Ширин» Низомий Ганжавий қаламига мансуб шу номдаги достоннинг эркин таржимасидир. Айрим сабабларга кўра, бу асар ўз даврида кенг тарқалмай, шуҳрат қозонмаган. Достон амир Қутлу Хўжанинг тавсияси билан 1383—84 й.ларда Мисрда Берка Фақиҳ ибни Бароказ Эдгу Қипчоқий томонидан кўчирилган. Бу қўлёзма 1914 й.да Париж Миллий кутубхонасидан (инв. 312) топилиб, илмий муомалага киритилган ва шарқшунослар ўртасида шуҳрат топган. 1940 й.да Алишер навоийнинг 500 йиллик юбилейини ўтказиш қўмитаси томонидан унинг фотонусхаси олиниб, Ҳ.Зариф томо-нидан нашрга тайёрланган. Достон 91 бобдан иборат. Низомий достони эса 100 бобдан иборат бўлиб, 6 мингдан зиёдроқ байтни ўз ичига олади. Таржимон аслият мазмунини, асар сюжетини сақлаб қолиш билан бирга, уни анча эркин таржима қилган. Жумладан, асар муқаддимасига «Шаҳзода Тинибекхон мадҳи», «Малика марҳума Хонмалик мадҳи», «Китоб назм қилмоққа сабаб баёнин аюр» бобларини қўшган. Айни пайтда, достоннинг умумий мазмунига алоқасиз ҳисоблаганидан бўлса керак, бир қатор бобларни қисқартирган, айрим бобларни ихчамлаштириб, бир-бирига қўшиб юборган. Шунингдек, Низомий достонидаги 12-а. Озар-байжон ҳаётига оид айрим лавҳаларни тушириб қолдирган, қисқартирган ва таҳрир қилган, уларнинг ўрнига Олтин Ўрда ҳаётига доир воқеаларни киритган, турли хил урф-одатлар тас-вирини бериб, достонни ўз даврига яқинлаштирган, унга ўзбек халқ мақоллари ва таъбирларини киритган.
Қ.Х. Низомий достони асосида ўзбекча достон яратиш ва унинг воситасида ўзбек тилининг бой имкониятларини намойиш қилишни ўз олдига мақсад қилиб қўйган ва у буни муваффақият билан уддалаган. Бу таржима ўша давр ўзбек тилини ўрганиш учун муҳим манба бўлибгина қолмай, ўзбек тили ва адабиётининг тараққиётида ҳам катта роль ўйнаган.
Қ.Х. таржимасидаги «Хусрав ва ширин» ўзбек адабиётида маснавийнинг «Қутадғу билиг» ва «Ҳибат ул-ҳақойиқ» дан кейинги нодир намунасидир. У достонни ўз вазнида — ҳазажи мусаммани мақсур (маҳфуз)да таржима қилган. «Хус-рав ва Ширин» ўзбек эпик шеърияти тараққиётида ҳам, бадиий таржима ривожида ҳам алоҳида ўрин тутади.
Ас: Гулдаста, Т., 1947; Х1У аср Хоразм ёдномалари, Т, 1973.
Ад.: Шарипов Ж., Ўзбекистонда таржиматарихидан, Т, 1965; Маллаев Н . М ., Ўзбек адабиёти тарихи, Т., 1976; Ўзбек адабиёти тарихи, 1-ж., Т, 1978; Қайюмов П ., Тазкираи Қайюмий, 1-китоб, Т, 1993.
Эргаш Очилов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.