Qutblanuvçanlik

Qutblanuvçanlik - zarralar (atom, ion va molekula)ning elektr maydonda dipol momentiga ega böliş xossasi. Elektr maydon (Ye) ta'sirida atom sistemalaridagi elektr zaryadlar siljib, dipol moment (R) induksiyalanadi. Maydon öçirilganda induksiyalangan r moment yöqoladi. Q. tuşunçasi, odatda, doimiy dipol momentiga ega bölgan zarralarga, mas, qutbli molequlalarga qöllanmaydi. Nisbatan zaif maydonlarda r ning Ye ga boğlanişi çiziqli böladi va quyidagiça ifodalanadi: r=aYe, (bunda a — hajmiy ölçamlikka ega bölgan Q.). Ba'zi molekulalar uçun Q.ning qiymati Ye ning yönalişiga boğliq böladi (ani-zotrop Q). Kuçli maydonlarda r(Ye) boğlaniş çiziqli bölmaydi. Maydon yoqilganda r bir onda paydo bölmaydi, uning turğunlik vaqti t zarralarning tabiati va atrof muhitga boğliq. Statik maydonga Q.ning statik qiymati mos keladi. Özgaruvçan maydonda Q. turğunlaşişi vaqti t va maydon çastotasi so ga boğliq böladi. Yetarliça kiçik vakt va past ş çastotalarda r momentning özgarişlari Ye ning özgarişlari bilan sinfaz boğlangan va Q. statik Q. bilan mos tuşadi. Juda yuqori so va katta x vaqtlarda r moment umuman hosil bölmasligi mumkin (zarra maydonni «sezmaydi»), Q.ning elektron, ion va atom xillari bor. Elektron Q.ga sabab Ye maydonda elektron qobiqlar atom yad-rosiga nisbatan siljişidir. I o n Q. (ion kristallar) da turli işorali ionlar muvozanat vaziyatidan qarama-qarşi yönalişlarda siljiydi. A t o m Q.da molekuladagi turli xil atomlar siljiydi. Qattiq va suyuq dielektriklar fizikasida Q. deganda örtaça Q, ya'ni, dielektriklarning bitta zarrasiga va elektr maydonning birlik quçlanganligiga töğri keluvçi R qutblanganligi: a=R/YEI (bu yerda N — hajm birligidagi zarralar soni) tuşuniladi. Q. tuşunçasi dielektriklar fizikasi, molekulyar fizika va kimyoda qöllaniladi.