Quturiş

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 415–416-b. — ziyouz.com

Quturiş — neyrotrop virus qözğatadigan ötkir yuqumli zoonoz kasallik; tomir tortişişi, falajlik, hiqildoq va nafas muskullarining spazmi bilan keçadi.

Q. qadimdan ma'lum, uni suvdan çöçiş kasalligi deb ham ataşgan (q. Gid-rofobiya). Fransuz olimi Lui Paster 19-a.ning 2-yarmida q. kasalligiga qarşi vaksina kaşf etdi, şu sababli Q.ga qarşi tadbirlarni amalga oşiradigan barça muassasalar Paster stansi-yalari deb yuritila boşlandi. Ularning faoliyati tufayli quturgan hayvon tiş-laganidan söng vaqgida emlangan mil-lionlab odamlar hayoti saqtanib qolindi. Qözğatuvçisi quturişning yovvoyi virusi, u nerv hujayralarini tanlab jarohatlaydi. Virus sovuqqa çidamli, muzlatilganda uzoq saqlanadi. Taşqi muhitda, şuningdek, qaynatilganda, 3—5% li lizol, xloramin eritmalarida tez nobud böladi.

Kasallikning yaşirin davri hayvonlarda 14—16 kun. Şundan keyin bezov-talik, yirtqiçlik. xattiharakatning özgarişi, köp sölak ajralişi kuzatiladi. Hayvon heç narsa içmay, yemay qöyadi. Söngra tomir tortişişi, falajlik boşlanib, hayvon ölib qoladi.

Odamga quturiş virusi kasal hayvon, asosan, it, muşuk va b. tişlaganida, yoki sölagi teri yuzasiga tuşgaşia yuqadi. Odamda q. kasalligining yaşirin davri 15 kundan bir neça oygaça (örtaça 20— 30 kun). Quturgan it böyin, yuzni tişlaganda bu davr qisqaroq, oyoqni tişlaganda uzoqroq böladi.

Kasallik keçişida 3 davr kuzatiladi: darakçi davr — odatda kasallik asta-sekin boşlanadi, lohaslik, boş oğrişi, biroz isitma köta-rilişi kuzatiladi. Bemorning kay-fiyati özgaradi, heç narsa yoqmay, yolğizlikni istaydi; ovqat yemaydi. Tişlangan joydagi yara bitib ketgan bölsa ham öşa sohada oğriq paydo bölişi muhim belgi hisoblanadi; qözğoliş (besaranjomlik) davri — nafas oliş azobga aylanadi. Bemor jonsarak, behalovat bölib qoladi. Muskullari, xususan, yutqin va hiqildoq muskullari tirişadi; salgina şamol yoki bir oz ta'sirot tufayli xuruj takrorlanaveradi. Nafas oliş qiyinlaşadi, gidrofobiya, aerofobiya alomatlari paydo böladi. Sölagi köp oqadi. Isitma kötariladi (39—40° gaça). Tirişiş vaqtida nafas töxtab, kişi ölib qolişi ham mumkin; falajlaniş davri — bunda muskullar falajlanib, bemor tinçib qoladi, lekin huşi saqlanadi. Falajlaniş pastdan yuqoriga köta-rilib boradi va yurak töxtaşi, nafas markazi falajlanişi oqibatida ölim sodir böladi.

Q.ning oldini oliş uçun xonadonda boqiladigan itlar röyxatga olinişi va profilaktik tarzda quturişga qarşi emlanişi lozim. Odamni tişlagan it ma'lum bölsa, u veterinar nazoratida 10 qun uşlab turiladi. Agar u quturgan bölsa, şu muddat içida öladi. It tişlagan odamga tibbiy yordam poliklinikalar qoşidagi travmatologiya punktida körsatiladi. It tiş-laganda darhol şu punktlarga murojaat qiliş, ungaça tişlangan sohani darhol sovunlab yuviş va atrofiga yodning spirtli eritmasini surtiş kerak. Hosil bölgan yara tikilmaydi. Iloji boriça ertaroq Q.ga qarşi kultural vaksina yuborişni boşlaş kerak, şunda emlaş boşlanganidan 2 hafta ötgaç, immunitet paydo bölişi mumkin.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚУТУРИШ — нейротроп вирус қўзғатадиган ўткир юқумли зооноз касаллик; томир тортишиши, фалажлик, ҳиқилдоқ ва нафас мускулларининг спазми билан кечади.

Қ. қадимдан маълум, уни сувдан чўчиш касаллиги деб ҳам аташган (қ. Гид-рофобия). Француз олими Луи Пастер 19-а.нинг 2-ярмида қ. касаллигига қарши вакцина кашф этди, шу сабабли Қ.га қарши тадбирларни амалга оширадиган барча муассасалар Пастер станци-ялари деб юритила бошланди. Уларнинг фаолияти туфайли қутурган ҳайвон тиш-лаганидан сўнг вақгида эмланган мил-лионлаб одамлар ҳаёти сақтаниб қолинди. Қўзғатувчиси қутуришнинг ёввойи вируси, у нерв ҳужайраларини танлаб жароҳатлайди. Вирус совуққа чидамли, музлатилганда узоқ сақланади. Ташқи муҳитда, шунингдек, қайнатилганда, 3—5% ли лизол, хлорамин эритмаларида тез нобуд бўлади.

Касалликнинг яширин даври ҳайвонларда 14—16 кун. Шундан кейин безов-талик, йиртқичлик. хаттиҳаракатнинг ўзгариши, кўп сўлак ажралиши кузатилади. Ҳайвон ҳеч нарса ичмай, емай қўяди. Сўнгра томир тортишиши, фалажлик бошланиб, ҳайвон ўлиб қолади.

Одамга қутуриш вируси касал ҳайвон, асосан, ит, мушук ва б. тишлаганида, ёки сўлаги тери юзасига тушгашиа юқади. Одамда қ. касаллигининг яширин даври 15 кундан бир неча ойгача (ўртача 20— 30 кун). Қутурган ит бўйин, юзни тишлаганда бу давр қисқароқ, оёқни тишлаганда узоқроқ бўлади.

Касаллик кечишида 3 давр кузатилади: даракчи давр — одатда касаллик аста-секин бошланади, лоҳаслик, бош оғриши, бироз иситма кўта-рилиши кузатилади. Беморнинг кай-фияти ўзгаради, ҳеч нарса ёқмай, ёлғизликни истайди; овқат емайди. Тишланган жойдаги яра битиб кетган бўлса ҳам ўша соҳада оғриқ пайдо бўлиши муҳим белги ҳисобланади; қўзғолиш (бесаранжомлик) даври — нафас олиш азобга айланади. Бемор жонсарак, беҳаловат бўлиб қолади. Мускуллари, хусусан, ютқин ва ҳиқилдоқ мускуллари тиришади; салгина шамол ёки бир оз таъсирот туфайли хуруж такрорланаверади. Нафас олиш қийинлашади, гидрофобия, аэрофобия аломатлари пайдо бўлади. Сўлаги кўп оқади. Иситма кўтарилади (39—40° гача). Тиришиш вақтида нафас тўхтаб, киши ўлиб қолиши ҳам мумкин; фалажланиш даври — бунда мускуллар фалажланиб, бемор тинчиб қолади, лекин ҳуши сақланади. Фалажланиш пастдан юқорига кўта-рилиб боради ва юрак тўхташи, нафас маркази фалажланиши оқибатида ўлим содир бўлади.

Қ.нинг олдини олиш учун хонадонда боқиладиган итлар рўйхатга олиниши ва профилактик тарзда қутуришга қарши эмланиши лозим. Одамни тишлаган ит маълум бўлса, у ветеринар назоратида 10 қун ушлаб турилади. Агар у қутурган бўлса, шу муддат ичида ўлади. Ит тишлаган одамга тиббий ёрдам поликлиникалар қошидаги травматология пунктида кўрсатилади. Ит тиш-лаганда дарҳол шу пунктларга мурожаат қилиш, унгача тишланган соҳани дарҳол совунлаб ювиш ва атрофига йоднинг спиртли эритмасини суртиш керак. Ҳосил бўлган яра тикилмайди. Иложи борича эртароқ Қ.га қарши културал вакцина юборишни бошлаш керак, шунда эмлаш бошланганидан 2 ҳафта ўтгач, иммунитет пайдо бўлиши мумкин.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.