Quva budda iboddtxonasi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 339–340-b. — ziyouz.com
Quva budda iboddtxonasi (7-8 a.lar) — qad. Şahriston yodgorligining şim. tomonidagi rabod qismida bunyod etilgan ibodatxona. Arxeologik tekşirişlar natijasida şu aniqpandiki, 7-a. oxiri — 8-a. boşlarida Şahristonda uy-joy va aholi köpayib, undan taşq-aridagi hududni özlaştirişga ehtiyoj tuğilgan. Uşbu joyda 80 dan ortiq xona, 5 ta köça va ular bilan boğliq markaziy maydon qazib oçilgan. Uning şim.da esa 7—8-a. larda foydalanilgan budda ibodatxonasi qoddiqlari kavlab örganilgan. Ibodatxona 2 ta katta zaldan iborat bölib, biri siğiniş uçun, ikkinçisi ibodat qilişga möljallangan. 1xonada iloh (xudo)larga qurbonliklar (gul, meva-çeva va b.) keltirilib, örtadagi tagkurasiga qöyilgan va ibodat qiluvçilar aylanib çiqib ketişgan. Uning yonğinasida asosiy ibodat bajariladigan xona bölib, uni yarmi saqtangan xolos. Kuçli yonğin natijasida binolar va ulardagi buyumlar kuyib yöq bölib ketgan. Şunga qaramay, 2 otliq va ular yonidagi jangçilar haykallarining parçalari saqlangan. Haykallar. tasvirlar majmuasila yovuzlik ilohi Mara, yaxşilik ilohi va budda himoyaçisi Şri-devi, Manjuşra siymolari yaxşi saqlanmagan.
Q.b.i. özining me'moriy yeçimi bilan Örta Osiyedagi Budda inşootlaridan ayrim belgilariga köra bir oz farq qiladi. Xususan, Budda ibodatxonalariga xos va diniy marosim ötkazişda foydalanilgan ayrim me'moriy belgilar bunda uçramaydi. Q.b.i. qurilişida köproq mavjud şart-şaroit va mahalliy quriliş an'anasidan foydalanilgan. Yana bu yerdan topilgan haykallar tasvirlarida, ayniqsa, yuz tuzilişida bir oz bölsa-da, turkiylaşgan qiyofa berişga harakat qilingan. Bu ibodatxona va topilmalar mutaxassislar tomonidan köplab tortişuvlarga sabab böldi. Bu inşoot budda dinidagi mustaqil oqim — vad-jrayana yönalişiga taalluqli yagona yodgorlik deb talqin etilmoqda. Bu oqim köproq hinduizm ta'sirida bölib, Örta Osiyoda faqat Q.b.i.da kuzatilgan.
Q.b.i. topilmalari Hindiston va Şarqiy Turkistonda aniqlangan materiallarga öxşaşligi b-n, örta asrlardagi madaniy-iqtisodiy aloqalarni yanada rivojlanganini, madaniyat va san'atni yuksalganini körsatadi.
Ad.: Bulatova V.A., Drevnyaya Kuva, T., 1972; Staviskiy B.Ya., Sudbi buddizma v Sredney Azii (po arxeologiçeskim dannim), M., 1998.
Boqijon Matboboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУВА БУДДА ИБОДДТХОНАСИ (7-8 а.лар) — қад. Шаҳристон ёдгорлигининг шим. томонидаги рабод қисмида бунёд этилган ибодатхона. Археологик текширишлар натижасида шу аниқпандики, 7-а. охири — 8-а. бошларида Шаҳристонда уй-жой ва аҳоли кўпайиб, ундан ташқ-аридаги ҳудудни ўзлаштиришга эҳтиёж туғилган. Ушбу жойда 80 дан ортиқ хона, 5 та кўча ва улар билан боғлиқ марказий майдон қазиб очилган. Унинг шим.да эса 7—8-а. ларда фойдаланилган будда ибодатхонаси қоддиқлари кавлаб ўрганилган. Ибодатхона 2 та катта залдан иборат бўлиб, бири сиғиниш учун, иккинчиси ибодат қилишга мўлжалланган. 1хонада илоҳ (худо)ларга қурбонликлар (гул, мева-чева ва б.) келтирилиб, ўртадаги тагкурасига қўйилган ва ибодат қилувчилар айланиб чиқиб кетишган. Унинг ёнғинасида асосий ибодат бажариладиган хона бўлиб, уни ярми сақтанган холос. Кучли ёнғин натижасида бинолар ва улардаги буюмлар куйиб йўқ бўлиб кетган. Шунга қарамай, 2 отлиқ ва улар ёнидаги жангчилар ҳайкалларининг парчалари сақланган. Ҳайкаллар. тасвирлар мажмуасила ёвузлик илоҳи Мара, яхшилик илоҳи ва будда ҳимоячиси Шри-дэви, Манжушра сиймолари яхши сақланмаган.
Қ.б.и. ўзининг меъморий ечими билан Ўрта Осиедаги Будда иншоотларидан айрим белгиларига кўра бир оз фарқ қилади. Хусусан, Будда ибодатхоналарига хос ва диний маросим ўтказишда фойдаланилган айрим меъморий белгилар бунда учрамайди. Қ.б.и. қурилишида кўпроқ мавжуд шарт-шароит ва маҳаллий қурилиш анъанасидан фойдаланилган. Яна бу ердан топилган ҳайкаллар тасвирларида, айниқса, юз тузилишида бир оз бўлса-да, туркийлашган қиёфа беришга ҳаракат қилинган. Бу ибодатхона ва топилмалар мутахассислар томонидан кўплаб тортишувларга сабаб бўлди. Бу иншоот будда динидаги мустақил оқим — вад-жраяна йўналишига тааллуқли ягона ёдгорлик деб талқин этилмоқда. Бу оқим кўпроқ ҳиндуизм таъсирида бўлиб, Ўрта Осиёда фақат Қ.б.и.да кузатилган.
Қ.б.и. топилмалари Ҳиндистон ва Шарқий Туркистонда аниқланган материалларга ўхшашлиги б-н, ўрта асрлардаги маданий-иқтисодий алоқаларни янада ривожланганини, маданият ва санъатни юксалганини кўрсатади.
Ад.: Булатова В.А., Древняя Кува, Т., 1972; Ставиский Б.Я., Судьбы буддизма в Средней Азии (по археологическим данным), М., 1998.
Боқижон Матбобоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.