Quyoş

Quyoş - YER BOĞLIQLIGI - Quyoş faolligining Yerdagi jarayonlargata'siri. Quyoş tarqatayotgan energiya (3,9-1038 erg/sek)ning atigi 5-10-10 qismi Yerga yetib keladi va u Yerdagi deyarli barça jarayonlarning energiya manbai hisoblanadi. Quyoşning rent-gen, ultrabinafşa tölqinlarda nurlanişi Yer ionosferasini vujudga keltiradi, korpuskulyar (zarra) nurlanişi, ya'ni Quyoş şamoli Yer magnitosferasi dinamikasini belgilaydi. Quyoşning umumiy nurlanişi özgarişlari 1% dan oşmaydi. Bu esa Yerning issiqlik muvozanati turğunligini ta'minlaydi. Lekin Yerdagi barça hodisalarga Quyoşdan doimiy keladigan energiyadan taşqari, Quyoş faolligi bilan boğliq bölgan elektro-magnit va korpuskulyar özgarişlar ham ta'sir etadi. Bu özgarişlar, asosan, rentgen, ultrabinafşa va radiotölqinlarda kuzatilib, Quyoş faolligining 11 yillik davri va Quyoşning öz öqi atrofida aylaniş davri bölgan 27 kunlik davriyliklarda seziladi. Quyoş çaqnaşlari vaqtida sokin quyoş nurlanişiga nisbatan rentgen tölqinlarda nurlanişi 100 marta, ultrabinafşa tölqinlarda 50% dan kuçliroq böladi, radiotölqinlarda nurlanişi esa turli çayqalişlardan iborat. Quyoş çaqnaşlari Quyoş kosmik nurlari manbai bölib, unda çiqarib taşlangan zarralar oqimlari quyoş şamolida uzilişlar va zarba tölqinlarini vujudga keltiradi. Quyoş çaqnaşlarining rentgen, ul-trabinafşa tölqinlarda nurlaniş va kosmik nurlari Yerga 8—30 min.da yetib keladi va ionosferani qöşimça ionlaştiradi, natijada Yer atmosferasida radiotölqinlarining tarqaliş şaroiti özgaradi. Mas, şu pay-tlarda radiotölqinlarning yutilişi yuz beradi, quyoş çaqnaşlari çiqarib taşlangan zarralar oqimi yerga 1—2 kunda yetib kelib, magnit böronlari va qutb yoğdulari hosil qiladi.

Quyoş faolligi Yer atmosferasining pastki qatlamlari (ob-havo va iqlim) va biosferaga bevosita emas, balki juda murakkab yöllar orqali ta'sir qiladi, çunki quyoş elektromagnit va korpuskulyar nurlanişida u bilan boğlangan çekinişlar Yer atmosferasining yuqori qatlamlarida yutilib, pastki qatlamgaça töğridan-töğri yetib kelmaydi. Keyingi ma'lumotlarga köra, Yer atmosferasining yuqori va pastki qatlamlaridagi şaroit bir-biriga boğliq bölib, Quyoş faolligining troposferaga ta'siri töğrisida tegişli ma'lumotlar olinyapti. Mas, qutblari atroflarida troposfera holatining Quyoş faolligi bilan boğliqligi isbotlangan. Quyoş faolligining biosferaga ta'sirini gelio-biologiya fani, fizik jarayonlarga ta'sirini esa geliogeofizika fani örganadi. Şuningdek, daraxtlardagi yillik halqalarning ortişi, qon (yiğilişi, leykoiitlar soni va b.lar) xususiyatlari, yurak-qon tomirlari kasalliklari va ularning oqibatlari quyoş aktivligiga boğliqligi aniqlangan.