Quyoş doğlari
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 350-b. — ziyouz.com
Quyoş doğlari - Quyoş fotosferasida kuzatiladigan tim qora detallar. Q.d. pora deb ataluvçi kiçik qora nuqtalar (ölçami 1000 — 2000 km) körinişida paydo böladi. Doğ kun sayin kattalaşib, diametri = 5000 km ga yetgaç, yarimsoya bilan öraladi. Eng katta Q.d.ning diametri 20000 km gaça yetadi. Hozirgaça kuzatilgan eng katta doğning ölçami 100000 km ga yetgan. Q.d. ning kiçiklari bir sutkagaça yaşaydi. Q.d. köpinça katta va kiçik doğlardan iborat guruhlarni taşkil qiladi. Bu guruhlar Quyoş gardişida juda katta maydonlarni egallaşi mumkin. Guruhlar 3 — 4 hafta, ba'zilari 3—4 oygaça ham yaşaşi mumkin. Q.d. Quyoş ekvatorining ikkala tomo-nidan 5° dan 30° gaça geliografik kengliklarni öz içiga olib, doğ das-tlab quyi kenglamada paydo böladi. Q.d.ni birinçi bölib 1611 y.da G.Galiley teleskop yordamida kuzatgan. Nemis astronomi G.Şvabe esa 1843 y.da Q.d.ning soni özgarişini topgan. 1913 y.da amerikalik astronom J.Xeyl Q.d. Quyoş sirtining sovigan qismlari ekanligi va fraungofer çiziqlarinit Zeyeman effektilş ajralişi tufayli Quyoş sirtida kuçli magnit maydonlari borligini kaşf qilgan. Magnit maydonlari Quyoş qa'ridan fotosferaga çiqayotgan energiya oqimini kamaytiradi va oqibat-da, ularning yuzaga çiqiş joyida t-ra pasayib ketadi. Q.d. özagi foto-sferadan 5 marta xira, yarimsoya esa özakdan 4 marta yoruğ. Q.d. özagining t-rasi fotosfera trasidan 1000— 2000 K ga past (4500 K va undan kam). Q.d.ning örtaça yillik soni davriy ravişda 11 yilda özgarib turadi. 20-a.ga kelib bundan ham uzoqroq (22, 80, 90, 600 yillik) davrlar topilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУЁШ ДОҒЛАРИ - Қуёш фотосферасида кузатиладиган тим қора деталлар. Қ.д. пора деб аталувчи кичик қора нуқталар (ўлчами 1000 — 2000 км) кўринишида пайдо бўлади. Доғ кун сайин катталашиб, диаметри = 5000 км га етгач, яримсоя билан ўралади. Энг катта Қ.д.нинг диаметри 20000 км гача етади. Ҳозиргача кузатилган энг катта доғнинг ўлчами 100000 км га етган. Қ.д. нинг кичиклари бир суткагача яшайди. Қ.д. кўпинча катта ва кичик доғлардан иборат гуруҳларни ташкил қилади. Бу гуруҳлар Қуёш гардишида жуда катта майдонларни эгаллаши мумкин. Гуруҳлар 3 — 4 ҳафта, баъзилари 3—4 ойгача ҳам яшаши мумкин. Қ.д. Қуёш экваторининг иккала томо-нидан 5° дан 30° гача гелиографик кенгликларни ўз ичига олиб, доғ дас-тлаб қуйи кенгламада пайдо бўлади. Қ.д.ни биринчи бўлиб 1611 й.да Г.Галилей телескоп ёрдамида кузатган. Немис астрономи Г.Швабе эса 1843 й.да Қ.д.нинг сони ўзгаришини топган. 1913 й.да америкалик астроном Ж.Хейл Қ.д. Қуёш сиртининг совиган қисмлари эканлиги ва фраунгофер чизиқларинит Зееман эффектилш ажралиши туфайли Қуёш сиртида кучли магнит майдонлари борлигини кашф қилган. Магнит майдонлари Қуёш қаъридан фотосферага чиқаётган энергия оқимини камайтиради ва оқибат-да, уларнинг юзага чиқиш жойида т-ра пасайиб кетади. Қ.д. ўзаги фото-сферадан 5 марта хира, яримсоя эса ўзакдан 4 марта ёруғ. Қ.д. ўзагининг т-раси фотосфера трасидан 1000— 2000 К га паст (4500 К ва ундан кам). Қ.д.нинг ўртача йиллик сони даврий равишда 11 йилда ўзгариб туради. 20-а.га келиб бундан ҳам узоқроқ (22, 80, 90, 600 йиллик) даврлар топилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.