Quyoş magnetizmi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 350–351-b. — ziyouz.com
Quyoş magnetizmi - Quyoşda magnit maydon mavjudligi bilan boğliq murakkab va özgaruvçan hodisalar majmui. Quyoş faolligi Q.m.ning özgaruvçan tabiatini bevosita namoyon qiladi. Quyoş magnit maydonini 1908 y.da amerikalik astronom J.Xeyl kaşf etgan. Quyoş magnit maydonlari Zeyeman effekti asosida ölçanadi. Quyoş faol, fon va umumiy sohalar magnit maydonlarini ajratiş mumkin. Faol sohalar eng kuçli mag-nit maydonlariga ega. Mas, Quyoş doglari markazida magnit maydon kuçlanganligi 2000 — 5000 E. Umuman Quyoş doğlari magnit maydon kuçlanganligi 1400Edan ortiq bölganda hosil böladi. Faol sohalar magnit maydonlarida yiğilgan energiya juda katta va nobarqaror jarayonlarga manba böladi. Ba'zi Quyoş çaqnaşlari paytida Yu32 energiya ajralib çiqadi. Fon magnit maydonlari (kuçlanganligi 2—6 E) faol sohalar atrofida ±55° geliografik kengliklarda uçraydi, ularni yakka va qarama-qarşi qutbli magnit sohalar taşkil etadi. Bundan taşqari, ularga katta masştabli tartiblangan gigant tizilmalar ham kiradi. Quyoş qutblari yaqinida kuzatiladigan sust (1—2 E), kiçik masştabli murakkab strukturalardan iborat mag-nit maydonlar Quyoşning umumiy magnit maydoni deb qabul qilingan. Bu magnit maydon poloi-dal xususiyatga ega, ya'ni Quyoş aylaniş öqiga nisbatan simmetrik va har bir Quyoş qutbida qarama-qarşi magnit qutbiylik ustun böladi. Umumiy, faol va fon sohalar magnit maydonlari Quyoş faolligi davri bilan özga-radi. Faol sohalar magnit maydonlari Quyoş sathiga uning ostki qatlamlaridan qalqib çiqadi. Umuman fon magnit maydonlarini faol sohalarning kengayiş natijasida tarqalgan magnit maydonlarining qoldiqlari va umumiy maydonni esa Quyoş qutblariga qarab köçgan fon magnit may-donlari hosil qiladi deb hisoblaş mumkin. Hozirgaça Q.m.ning tabiati mukammal örganilmagan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУЁШ МАГНЕТИЗМИ - Қуёшда магнит майдон мавжудлиги билан боғлиқ мураккаб ва ўзгарувчан ҳодисалар мажмуи. Қуёш фаоллиги Қ.м.нинг ўзгарувчан табиатини бевосита намоён қилади. Қуёш магнит майдонини 1908 й.да америкалик астроном Ж.Хейл кашф этган. Қуёш магнит майдонлари Зееман эффекти асосида ўлчанади. Қуёш фаол, фон ва умумий соҳалар магнит майдонларини ажратиш мумкин. Фаол соҳалар энг кучли маг-нит майдонларига эга. Мас, Қуёш доглари марказида магнит майдон кучланганлиги 2000 — 5000 Э. Умуман Қуёш доғлари магнит майдон кучланганлиги 1400Эдан ортиқ бўлганда ҳосил бўлади. Фаол соҳалар магнит майдонларида йиғилган энергия жуда катта ва нобарқарор жараёнларга манба бўлади. Баъзи Қуёш чақнашлари пайтида Ю32 энергия ажралиб чиқади. Фон магнит майдонлари (кучланганлиги 2—6 Э) фаол соҳалар атрофида ±55° гелиографик кенгликларда учрайди, уларни якка ва қарама-қарши қутбли магнит соҳалар ташкил этади. Бундан ташқари, уларга катта масштабли тартибланган гигант тизилмалар ҳам киради. Қуёш қутблари яқинида кузатиладиган суст (1—2 Э), кичик масштабли мураккаб структуралардан иборат маг-нит майдонлар Қуёшнинг умумий магнит майдони деб қабул қилинган. Бу магнит майдон полои-дал хусусиятга эга, яъни Қуёш айланиш ўқига нисбатан симметрик ва ҳар бир Қуёш қутбида қарама-қарши магнит қутбийлик устун бўлади. Умумий, фаол ва фон соҳалар магнит майдонлари Қуёш фаоллиги даври билан ўзга-ради. Фаол соҳалар магнит майдонлари Қуёш сатҳига унинг остки қатламларидан қалқиб чиқади. Умуман фон магнит майдонларини фаол соҳаларнинг кенгайиш натижасида тарқалган магнит майдонларининг қолдиқлари ва умумий майдонни эса Қуёш қутбларига қараб кўчган фон магнит май-донлари ҳосил қилади деб ҳисоблаш мумкин. Ҳозиргача Қ.м.нинг табиати мукаммал ўрганилмаган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.