Quyoş radiatsiyasi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 351–352-b. — ziyouz.com
Quyoş radiatsiyasi - Quyoşning elektromagnit va korpuskulyar (zarra) nurlanişi. Q.r. Yerdagi deyarli barça jarayonlarning energiya manbai hisoblanadi. Korpuskulyar Q.r. asosan protonlardan iborat bölib, Yer yaqinidagi tezligi 300—1500 km/sek, örtaça konsentratsiyasi 5—80 ion/sm2. Quyoş faolligi maksimum, bölganda va katta çaqnaşlardan keyin Yer yaqinidagi protonlar konsentratsiyasi 103 ion/sm2 gaça yetadi. Quyoş çaqnaşlari paytida katta energiyali (7-103 eV) zarraçalar (asosan, protonlar) paydo böladi. Yerga tuşayotgan umumiy kosmik nurlar çaqnaşini Q.r. körini-şida ifodalaydi. Quyoş elektromagnit nurlanişining asosiy qismi spektrning közga körinadigan nurlari qismiga töğri keladi. Quyoş töla nur energiyasining Yer atmosferasidan taşqarida (Quyoşdan 1 astronomik birlik uzoqlikda)gi Quyoş nurlariga tik bölgan 1 sm2 yuzada 1 min. da tuşadigan miqdoriga quyoş doimiysi deyiladi. Quyoş doimiysi Quyoşning u.mumiy energiyasini hisoblaş, tadqiq etiş, uning Yerga ta'sirini örganiş maqsadida maxsus aktinometrik styalarda ölçab boriladi. Quyoş doimiysining hozirgi paytdagi qiymati 1,95 kal/ (sm2min) yoki 136-106 erg/(sm2sek.). Quyoş faolligi maksimumga yetganda Quyoş nurlanişi bir oz ortadi, lekin bu miqdor umumiy nurlanişning 1% dan ortmaydi. Quyoşning radionurlanişlari Yer atmosferasidan töliq ötmaydi, çunki atmosfera radiodiapazonning bir neça mm dan bir neça m gaça qismi uçungina şaffofdir. Radionurlanişlar Quyoşning faolligi bilan boğliq. Quyoş radionurlanişlari juda ham kuçsiz bölib, F=10~22 Vt/(m2 sekTs) birlikda ölçanadi. Quyoşning qisqa tölqinli nurlanişlari Yer atmosferasida töla yutilib qoladi. Bu nurlanişlarga oid ma'lumotlar asosan, geofizik raketalar, Yer sun'iy yöldoşlari va kosmik zondlar yordamida olinadi. Quyoşning rentgen nurlanişlari (tölqin uz. \A dan 100 A gaça) tutaş va ayrim çiziqlarning nurlanişidir. Bu nurlanişlarning intensivligi quyoş faolligiga mos ravişda quçli özgaradi (Yer orbitasida 0,13—1erg/sm2-sek) va faollik maksimumga yetganda rentgen nurlanişlari spektrning qisqa tölqinlarida kuçayadi. Quyoşning rentgen va ultrabi-nafşa nurlari juda oz (15 erg/sm2sek) energiya olib kelsa-da, bu nurlanişlar Yer atmosferasining yuqori qatlamlariga kuçli ta'sir qiladi. Quyoşda gamma nurlanişlari ham topilgan, lekin u yetarliça örganilmagan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУЁШ РАДИАЦИЯСИ - Қуёшнинг электромагнит ва корпускуляр (зарра) нурланиши. Қ.р. Ердаги деярли барча жараёнларнинг энергия манбаи ҳисобланади. Корпускуляр Қ.р. асосан протонлардан иборат бўлиб, Ер яқинидаги тезлиги 300—1500 км/сек, ўртача концентрацияси 5—80 ион/см2. Қуёш фаоллиги максимум, бўлганда ва катта чақнашлардан кейин Ер яқинидаги протонлар концентрацияси 103 ион/см2 гача етади. Қуёш чақнашлари пайтида катта энергияли (7-103 эВ) заррачалар (асосан, протонлар) пайдо бўлади. Ерга тушаётган умумий космик нурлар чақнашини Қ.р. кўрини-шида ифодалайди. Қуёш электромагнит нурланишининг асосий қисми спектрнинг кўзга кўринадиган нурлари қисмига тўғри келади. Қуёш тўла нур энергиясининг Ер атмосферасидан ташқарида (Қуёшдан 1 астрономик бирлик узоқликда)ги Қуёш нурларига тик бўлган 1 см2 юзада 1 мин. да тушадиган миқдорига қуёш доимийси дейилади. Қуёш доимийси Қуёшнинг у.мумий энергиясини ҳисоблаш, тадқиқ этиш, унинг Ерга таъсирини ўрганиш мақсадида махсус актинометрик стяларда ўлчаб борилади. Қуёш доимийсининг ҳозирги пайтдаги қиймати 1,95 кал/ (см2мин) ёки 136-106 эрг/(см2сек.). Қуёш фаоллиги максимумга етганда Қуёш нурланиши бир оз ортади, лекин бу миқдор умумий нурланишнинг 1% дан ортмайди. Қуёшнинг радионурланишлари Ер атмосферасидан тўлиқ ўтмайди, чунки атмосфера радиодиапазоннинг бир неча мм дан бир неча м гача қисми учунгина шаффофдир. Радионурланишлар Қуёшнинг фаоллиги билан боғлиқ. Қуёш радионурланишлари жуда ҳам кучсиз бўлиб, Ф=10~22 Вт/(м2 секТц) бирликда ўлчанади. Қуёшнинг қисқа тўлқинли нурланишлари Ер атмосферасида тўла ютилиб қолади. Бу нурланишларга оид маълумотлар асосан, геофизик ракеталар, Ер сунъий йўлдошлари ва космик зондлар ёрдамида олинади. Қуёшнинг рентген нурланишлари (тўлқин уз. \А дан 100 А гача) туташ ва айрим чизиқларнинг нурланишидир. Бу нурланишларнинг интенсивлиги қуёш фаоллигига мос равишда қучли ўзгаради (Ер орбитасида 0,13—1эрг/см2-сек) ва фаоллик максимумга етганда рентген нурланишлари спектрнинг қисқа тўлқинларида кучаяди. Қуёшнинг рентген ва ультраби-нафша нурлари жуда оз (15 эрг/см2сек) энергия олиб келса-да, бу нурланишлар Ер атмосферасининг юқори қатламларига кучли таъсир қилади. Қуёшда гамма нурланишлари ҳам топилган, лекин у етарлича ўрганилмаган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.