Quyoş tutilişi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 355–356-b. — ziyouz.com
Quyoş tutilişi - Quyoşning oy gardişi bilan tösilişi natijasida sodir böladigan hodisa; Oy öz harakati davomida Yer bilan Quyoş orasidan ötayotib, ma'lum paytlarda Quyoş yuzasini tösib qöyadi va Oy soyasi Yerning ma'lum hududiga tuşadi. Öşa joyda Quyoşning töla tutilişi kuzatiladi va atrof qoronğilaşadi. Qolgan joylarda tutiliş qisman kuzatiladi. Bir yilda 2 tadan 5 tagaça Q.t. bölişi mumkin. Yerning Quyoş atrofidagi va Oyning Yer atrofidagi harakatlari çözinçoq orbitalar böylab bölgani sababli ular orasidagi masofa doimo özgarib turadi. Natijada Quyoş va Oyning körinma diametri doim özgarib turadi. Q.t. paytida Oyning körinma dia-metri Quyoşnikidan yetarliça katta bölsa, töla tutiliş sodir böladi va uning maksimal fazasi uzoqroq (7,5 min.dan oşmaydi) böladi. Oy gardişi Quyoş gardişidan kiçik bölsa, u Quyoş yuzasini butunlay tösa olmaydi va bu paytda u osmonda ingiçka yoruğ halqa (halqasimon tutiliş) tarzida kuzatiladi. Oy öz orbitasi böylab sekundiga 1 km tezlik bilan harakatlangani uçun oy soyasi ham taxm. şunday tezlik bilan harakatlanadi. Lekin, soya öz öqi atrofida aylanib turgan Yerga tuşadi. Yer aylanişining yönalişi ham Oy soyasining harakat yönalişi bilan bir xil böladi. Lekin, Yer yuzasidagi ma'lum nuqtaning tezligi Oy soyasi tezligidan kamroq. Bu tezlik ekvatorda eng katta — sekundiga 465 m ga yetadi. Oy soyasi özidan oldinda kutayotgan Yer nuktalarini quvib yetib, katta tezlik bilan undan özib ketadi. Şuning uçun ham Q.t. ğarbdan boşlanib, şarqqa qarab siljiydi va juda katta masofalarga çözilib ketadi. Quyoş töla tutilişi mintaqasining kengligi 300 km, umumiy uz. 10000 km ga yetişi mumkin. Qadimda kişilar Quyoş tutilişlarini oddindan bilganlar. Ularga tutiliş takrorlanib turadigan davr ham ma'lum bölgan. Bu saros deb atalib, u 18 yil 11 kun 8 soatga teng. Yer yuzining ma'lum joyida töla Quyoş tutilişi kamdan-kam takrorlanadigan hodisa örta hisobda 300 yilda bir marta kuzatilişi mumkin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУЁШ ТУТИЛИШИ - Қуёшнинг ой гардиши билан тўсилиши натижасида содир бўладиган ҳодиса; Ой ўз ҳаракати давомида Ер билан Қуёш орасидан ўтаётиб, маълум пайтларда Қуёш юзасини тўсиб қўяди ва Ой сояси Ернинг маълум ҳудудига тушади. Ўша жойда Қуёшнинг тўла тутилиши кузатилади ва атроф қоронғилашади. Қолган жойларда тутилиш қисман кузатилади. Бир йилда 2 тадан 5 тагача Қ.т. бўлиши мумкин. Ернинг Қуёш атрофидаги ва Ойнинг Ер атрофидаги ҳаракатлари чўзинчоқ орбиталар бўйлаб бўлгани сабабли улар орасидаги масофа доимо ўзгариб туради. Натижада Қуёш ва Ойнинг кўринма диаметри доим ўзгариб туради. Қ.т. пайтида Ойнинг кўринма диа-метри Қуёшникидан етарлича катта бўлса, тўла тутилиш содир бўлади ва унинг максимал фазаси узоқроқ (7,5 мин.дан ошмайди) бўлади. Ой гардиши Қуёш гардишидан кичик бўлса, у Қуёш юзасини бутунлай тўса олмайди ва бу пайтда у осмонда ингичка ёруғ ҳалқа (ҳалқасимон тутилиш) тарзида кузатилади. Ой ўз орбитаси бўйлаб секундига 1 км тезлик билан ҳаракатлангани учун ой сояси ҳам тахм. шундай тезлик билан ҳаракатланади. Лекин, соя ўз ўқи атрофида айланиб турган Ерга тушади. Ер айланишининг йўналиши ҳам Ой соясининг ҳаракат йўналиши билан бир хил бўлади. Лекин, Ер юзасидаги маълум нуқтанинг тезлиги Ой сояси тезлигидан камроқ. Бу тезлик экваторда энг катта — секундига 465 м га етади. Ой сояси ўзидан олдинда кутаётган Ер нукталарини қувиб етиб, катта тезлик билан ундан ўзиб кетади. Шунинг учун ҳам Қ.т. ғарбдан бошланиб, шарққа қараб силжийди ва жуда катта масофаларга чўзилиб кетади. Қуёш тўла тутилиши минтақасининг кенглиги 300 км, умумий уз. 10000 км га етиши мумкин. Қадимда кишилар Қуёш тутилишларини оддиндан билганлар. Уларга тутилиш такрорланиб турадиган давр ҳам маълум бўлган. Бу сарос деб аталиб, у 18 йил 11 кун 8 соатга тенг. Ер юзининг маълум жойида тўла Қуёш тутилиши камдан-кам такрорланадиган ҳодиса ўрта ҳисобда 300 йилда бир марта кузатилиши мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.