Radioaktiv çikindilar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 17–18-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Radioaktiv çikindilar — tarkibida davlat miqyosida tasdiqlangan normadan ortiq miqdorda radioaktiv izotoplar (RI) bölgan suyuq, qattiq va gazeimon çiqindilar.
Suyuq. R.ç. atom elektr stansiyalari (AES) işlaganida, işlatilgan issiqlik ajratuvçi elementlardan yadro yoqilğisi olişda, fan, texnika va tibbiyotda turli xil radioaktiv nurlar manbalaridan foydalanişda hosil böladi. Özbekistonda har qanday hollarda ham RI konsentratsiyasi örtaça yillik ruxsat etilgan konsentratsiyadan yuqori bölgan R.ç.ni oçiq suv tarmoqlariga taşlaş qonun b-n taqiqlangan. Suyuk, R.ç. faolligiga köra, 3 kategoriyaga: faollik konsentratsiyasi 10~5kyuri/l dan yuqori bölmagan quyi darajali; faollik konsentratsiyasi 10»5dan 1 kyuri/l gaça bölgan örtaça darajali va faollik konsentratsiyasi 1 kyuri/l dan katta bölgan yuqori darajali çiqindilarga bölinadi. Yuqori darajali faol suyuq R.ç., odatda, kiçik hajmga qadar konsentrlanib, yer ostiga germetik idişlarda kömiladi. Xonalarni va korjomalarni yuvganda hosil böladigan quyi darajali faol suyuq R.ç. radioaktiv izotoplardan maxsus usullar yordamida tozalangaç, qayta işlatiş uçun i.ç. sistemasiga qaytariladi yoki kanalizatsiyaga taşlanadi. Bu çiqindilardan ajratib olingan RI örtaça darajali faol çiqindilar hisoblanadi.
Qattiq R.ç.ga yuvib ketkazib bölmaydigan ifloslangan materiallar, işlatilgan korjomalar va b. kiradi. Bu narsalarning hammasi beton zovurlarga taşlab ustidan sement quyib, butunlay kömib yuboriladi.
Atom sanoati obyektlarida va AESda suyuq va qattiq R.ç.dan taşqari, tarkibida RI uçuvçan birikmalar yoki |3Ç, |291, 85Kg, kabi RI bor taşlandilar, şuningdek, radioaktiv aerozollar hosil bölişi mumkin. Bunday çiqindilarning bari maxsus tozalaş sistemasidan ötkazilib ventilyatsiya mörkoni orqali atmosferaga çiqarib yuboriladi. Tozalaş sistemasidan çiqayotgan RIning umumiy miqdori şamol, relyef va ösimliklarning tabiati nazarga olingani holda uşbu obyektlar uçun belgilangan RI miqdoridan yuqori bölmasligi lozim. Ventilyatsiya murkonlarining bal. 100—150 m dan kam bölmasligi şart.
Ad:. Radiatsionnaya bezopasnost. Veliçini, yedinitsi, metodi i pribori. Sb. st. M., 1974; Sanitarniye pravila i normi SanPn №002994, T., 1994.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАДИОАКТИВ ЧИКИНДИЛАР — таркибида давлат миқёсида тасдиқланган нормадан ортиқ миқдорда радиоактив изотоплар (РИ) бўлган суюқ, қаттиқ ва газеимон чиқиндилар.
Суюқ. Р.ч. атом электр станциялари (АЭС) ишлаганида, ишлатилган иссиқлик ажратувчи элементлардан ядро ёқилғиси олишда, фан, техника ва тиббиётда турли хил радиоактив нурлар манбаларидан фойдаланишда ҳосил бўлади. Ўзбекистонда ҳар қандай ҳолларда ҳам РИ концентрацияси ўртача йиллик рухсат этилган концентрациядан юқори бўлган Р.ч.ни очиқ сув тармоқларига ташлаш қонун б-н тақиқланган. Суюк, Р.ч. фаоллигига кўра, 3 категорияга: фаоллик концентрацияси 10~5кюри/л дан юқори бўлмаган қуйи даражали; фаоллик концентрацияси 10»5дан 1 кюри/л гача бўлган ўртача даражали ва фаоллик концентрацияси 1 кюри/л дан катта бўлган юқори даражали чиқиндиларга бўлинади. Юқори даражали фаол суюқ Р.ч., одатда, кичик ҳажмга қадар концентрланиб, ер остига герметик идишларда кўмилади. Хоналарни ва коржомаларни ювганда ҳосил бўладиган қуйи даражали фаол суюқ Р.ч. радиоактив изотоплардан махсус усуллар ёрдамида тозалангач, қайта ишлатиш учун и.ч. системасига қайтарилади ёки канализацияга ташланади. Бу чиқиндилардан ажратиб олинган РИ ўртача даражали фаол чиқиндилар ҳисобланади.
Қаттиқ Р.ч.га ювиб кетказиб бўлмайдиган ифлосланган материаллар, ишлатилган коржомалар ва б. киради. Бу нарсаларнинг ҳаммаси бетон зовурларга ташлаб устидан цемент қуйиб, бутунлай кўмиб юборилади.
Атом саноати объектларида ва АЭСда суюқ ва қаттиқ Р.ч.дан ташқари, таркибида РИ учувчан бирикмалар ёки |3Ч, |291, 85Кг, каби РИ бор ташландилар, шунингдек, радиоактив аэрозоллар ҳосил бўлиши мумкин. Бундай чиқиндиларнинг бари махсус тозалаш системасидан ўтказилиб вентиляция мўркони орқали атмосферага чиқариб юборилади. Тозалаш системасидан чиқаётган РИнинг умумий миқдори шамол, рельеф ва ўсимликларнинг табиати назарга олингани ҳолда ушбу объектлар учун белгиланган РИ миқдоридан юқори бўлмаслиги лозим. Вентиляция мурконларининг бал. 100—150 м дан кам бўлмаслиги шарт.
Ад:. Радиационная безопасность. Величины, единицы, методы и приборы. Сб. ст. М., 1974; Санитарные правила и нормы СанПн №002994, Т., 1994.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.