Radioaktiv qatorlar

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 18–19-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 55%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

Radioaktiv qatorlar RADIOAKTIV QATORLAR, radioaktiv oilalar — genetik boğlangan radioaktiv izotoplar guruhdari. Bu guruhlarda har bir keyingi izotop özidan oldingi izotopning a yoki (3-parçalanişi natijasida hosil böladi. Har bir radioaktiv qator yarim yemiriliş davri (T1/2)katta bölgan izotopdan boşlanib, turğun izotop b-n tugaydi.

Tabiatda 3 ta radiaktiv kator mavjudligi ma'lum. Bulardan biri uran qatori bölib, uning boşida uranning uzoq mavjud böluvçi izotopi 2381DT|/2=4,51109 y.) turadi, bu kator qörğoşinning turğun izotopi 206Pb b-n tugaydi. Ikkinçisi toriy qatori bölib, uning boşida^TXT^^^IO10) turadi va sönggi mahsulot 2*R b-n tugaydi. Uçinçisi aktin iy qatori, aniqroği, aktino uran qatori bölib, uning boşida aktinouran — uran izotopi 235i((T1/2=7,13108y) turadi va qator 207Pb b-n tugaydi. Avvalda ma'lum bölgan bu R.q.ga yana 4-oila — neptuniy qatorini ham qöşiş mumkin. Neptuniy qatori 237Np((T1/2=2,14106ft.) dan boşlanib, 209Bi b-n tugaydi. 237Np quyidagi reaksiya natijasida hosil böladi: 238U(n, 2n) 237U p237 Np. Bu reaksiya kosmik nurlar tarkibidagi tezkor neytronlar b-n, 235U izotopning spontan bölinişida çiqadigan neytronlar b-n va tabiiy osradioaktiv moddalarning yemirilişida çiqadigan azarraçalar ta'sirida (a, p) hosil böladigan neytronlar b-n 238U izotopining bombardimon qilinişi natijasida sodir böladi. Neptuniy va uning qator a'zolari tabiatda uçramaydi; ular, asosan, sun'iy ravişda (yadro reaksiyalari yordamida) olinadi.

Radioaktiv qatorda massa sonining özgarişiga azarraçaning çiqib ketişi sabab böladi. Agar radioaktiv katorga kiruvçi har bir yadro ozarraça çiqarsa, undagi zaryad (Z) 2 taga, massa soni (A) 4 taga kamayadi. rzarraça çiqqanda, Z 1 ta ortgan holda, A özgarmay qoladi.

Tabiatda yarim yemiriliş davri nisbatan kiçik radioaktiv elementlar ham mavjud. Bular protaktiniy, aktiniy, radiy, fransiy, radon, astat va poloniy bölib, tabiatda kam uçraydi. Mas, tabiatda 1 t uranga 0,34 g 226Ra izotopi töğri keladi (T|/2=1600 y.). Ularning tabiatda mavjudligi R.q.ga mansubligi b-n tuşuntiriladi. Bu holat R.q. vaqt utişi b-n asriy muvozanatning yuzaga kelişiga boğliq. Bu muvozanat yuzaga kelganda izotopning hosil böliş tezligi uning parçalaniş tezligiga teng böladi va şu sababli bu izotop miqdori vaqt ötişi b-n deyarli özgarmaydi. Bunday muvozanatning qatorda yuzaga keliş vaqti qatorning eng uzoq mavjud böladigan a'zosining 10 yarim yemirilişi davriga teng.

R.q. izotoplarining köpçiligi öziga xos nom va simvollarga ega. Mas, Th—230 izotopi ioniy (simvoli 10), Ro—214 radiy C'(RaC'), Ra—228 esa mezotoriy — 1 (MsTh,) deb ataladi.

Ad: Bekjonov R. B., Atom, yadro va zarralar, T., 1973.

Saidahmad Xöjayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

РАДИОАКТИВ ҚАТОРЛАР, радиоактив оилалар — генетик боғланган радиоактив изотоплар гуруҳдари. Бу гуруҳларда ҳар бир кейинги изотоп ўзидан олдинги изотопнинг а ёки (3-парчаланиши натижасида ҳосил бўлади. Ҳар бир радиоактив қатор ярим емирилиш даври (Т1/2)катта бўлган изотопдан бошланиб, турғун изотоп б-н тугайди.

Табиатда 3 та радиактив катор мавжудлиги маълум. Булардан бири уран қатори бўлиб, унинг бошида ураннинг узоқ мавжуд бўлувчи изотопи 2381ДТ|/2=4,51109 й.) туради, бу катор қўрғошиннинг турғун изотопи 206Pb б-н тугайди. Иккинчиси торий қатори бўлиб, унинг бошида^ТЬХТ^^^ЫО10) туради ва сўнгги маҳсулот 2*РЬ б-н тугайди. Учинчиси актин ий қатори, аниқроғи, актино уран қатори бўлиб, унинг бошида актиноуран — уран изотопи 235и((Т1/2=7,13108й) туради ва қатор 207Pb б-н тугайди. Аввалда маълум бўлган бу Р.қ.га яна 4-оила — нептуний қаторини ҳам қўшиш мумкин. Нептуний қатори 237Np((T1/2=2,14106ft.) дан бошланиб, 209Bi б-н тугайди. 237Np қуйидаги реакция натижасида ҳосил бўлади: 238U(n, 2n) 237U p237 Np. Бу реакция космик нурлар таркибидаги тезкор нейтронлар б-н, 235U изотопнинг спонтан бўлинишида чиқадиган нейтронлар б-н ва табиий осрадиоактив моддаларнинг емирилишида чиқадиган азаррачалар таъсирида (а, п) ҳосил бўладиган нейтронлар б-н 238U изотопининг бомбардимон қилиниши натижасида содир бўлади. Нептуний ва унинг қатор аъзолари табиатда учрамайди; улар, асосан, сунъий равишда (ядро реакциялари ёрдамида) олинади.

Радиоактив қаторда масса сонининг ўзгаришига азаррачанинг чиқиб кетиши сабаб бўлади. Агар радиоактив каторга кирувчи ҳар бир ядро озаррача чиқарса, ундаги заряд (Z) 2 тага, масса сони (А) 4 тага камаяди. рзаррача чиққанда, Z 1 та ортган ҳолда, А ўзгармай қолади.

Табиатда ярим емирилиш даври нисбатан кичик радиоактив элементлар ҳам мавжуд. Булар протактиний, актиний, радий, франций, радон, астат ва полоний бўлиб, табиатда кам учрайди. Мас, табиатда 1 т уранга 0,34 г 226Ra изотопи тўғри келади (Т|/2=1600 й.). Уларнинг табиатда мавжудлиги Р.қ.га мансублиги б-н тушунтирилади. Бу ҳолат Р.қ. вақт утиши б-н асрий мувозанатнинг юзага келишига боғлиқ. Бу мувозанат юзага келганда изотопнинг ҳосил бўлиш тезлиги унинг парчаланиш тезлигига тенг бўлади ва шу сабабли бу изотоп миқдори вақт ўтиши б-н деярли ўзгармайди. Бундай мувозанатнинг қаторда юзага келиш вақти қаторнинг энг узоқ мавжуд бўладиган аъзосининг 10 ярим емирилиши даврига тенг.

Р.қ. изотопларининг кўпчилиги ўзига хос ном ва символларга эга. Мас, Th—230 изотопи ионий (символи 10), Ро—214 радий C’(RaC’), Ra—228 эса мезоторий — 1 (MsTh,) деб аталади.

Ад: Бекжонов Р. Б., Атом, ядро ва зарралар, Т., 1973.

Саидаҳмад Хўжаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.