Radioaktivlik
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 19–20-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Radioaktivlik (radio... va activus — ta'sirçan) — kimyoviy element beqaror izotopining elementar zarralar yoki yadrolar çiqarib öz-özidan boşqa element izotopiga aylaniş krbiliyati. Tabiiy şaroitlardagi izotoplarda böladigan R. tabiiy R., yadro reaksiyalari vositasida olinadigan izotoplarning R.i sun'iy R. deyiladi. Sun'iy va tabiiy R. orasida heç qanday farq yöq. Ikkala holda yuz beradigan radioaktiv yemiriliş jarayoni bir xil qonunlarga böysunadi.
R. hodisasini birinçi marta 1896 y.da A. A. Bekkerel kaşf qilgan. U uran tuzlaridan noma'lum nurlar çiqişini, bu nurlar xuddi rentgen nurlari kabi har xil moddalardan ötişini, fotografiya plstinkasini qoraytirişini birinçi bölib aniqladi va ularni radioaktiv nurlar deb atadi. Tez orada toriyning R.gi aniqlandi. 1898 y.da esa M. Sklodovskaya Kyuri va P. Kyurilyar ikkita yangi radioaktiv element (poloniy va radiy) ni kaşf etdilar. E. Rezerford va yuqorida nomlari zikr etilgan olimlarning kuzatişlari natijasida radioaktiv moddalar özidan uç xil körinişdagi (a, r va u)nurlarni çiqarişi aniqlandi va bu nurlarning tabiati örganildi: anurlar ikkita musbat zaryadga ega bölgan geliy atomining yadrosidan iborat; rnurlar manfiy zaryadga ega bölgan elektronlardan iborat; unurlar rentgen nurlariga öxşaydigan elektromagnit nurlanişdir.
R.ning ma'lum bölgan asosiy turlari quyidagilardan iborat: 1) sxemiriliş; 2) remiriliş (şu jumladan, Ktutiş); 3) protonli R.; 4) oğir yadrolarning spontan ravişda bölinişi. Radioaktiv yemiriliş natijasida hosil bölgan yadrolar radioaktiv bölişi va ularning yemirilişidan hosil bölgan yangi yadrolar ham yana radioaktiv bölişi mumkin va h.k. Tabiatda uçta radioaktiv kator mavjud ekanligi aniqlangan bölib, ular uran, toriy va aktinouran elementlaridan boşlanadi. Uççala holda ham oxirgi mahsulot qörğoşin izotoplari, ya'ni birinçi katorda oxirgi mahsulot 206Rv, ikkinçisida 2O8Pv va uçinçisida 207Rv böladi. Radioaktiv yemiriliş nazariyasi körsatadiki, dt vaqt içida yemiriladigan yadrolarning soni dN radioaktiv yadrolarning umumiy soni TV ga proporsional bölib, radioaktiv yemiriliş eksponensial qonun böyiça keçadi: N=Noe~x»; bunda N —t paytdagi yemirilmagan yadrolar soni, No — boşlanğiç paytdagi yemirilmagan yadrolar soni va ^.yemiriliş doimiysi; yadroning içki tuzilişiga boğliq bölgan özgarmas miqdor. Radioaktiv yemirilişning eksponensial qonuni statistik qonun bölib, faqat juda katta sondagi atomlar uçun örinlidir. Boşlanğiç paytdagi yadrolar miqdori yarmisining yemirilişiga ketadigan vaqt moddaning yarim yemiriliş davri T deyiladi. U yemiriliş doimiysi X b-n quyidagiça boğlangan: T=0,603 X. Radioaktiv qatorlarni boşlab beruvçi uran nU, torii ^Th va aktinouran 92i elementlarining yarim yemiriliş davrlari, mos ravişda 4,51109 yil, 1,391010 yil va 7,13Yu8 yilga teng.
R., asosan, kyuri yoki uning uluşlari orkali ifodalanadi. Aktivlik 1 kyuri sifatida radioaktiv moddaning bir sekundda 3,710'° ta yadrosining yemirilişi qabul qilingan.
R. kaşf qilinişi fan va texnikaning taraqqiyotiga katta hissa qöşdi. U moddalar tuzilişi va xossalarini örganişda yangi davr oçib berdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАДИОАКТИВЛИК (радио... ва activus — таъсирчан) — кимёвий элемент беқарор изотопининг элементар зарралар ёки ядролар чиқариб ўз-ўзидан бошқа элемент изотопига айланиш крбилияти. Табиий шароитлардаги изотопларда бўладиган Р. табиий Р., ядро реакциялари воситасида олинадиган изотопларнинг Р.и сунъий Р. дейилади. Сунъий ва табиий Р. орасида ҳеч қандай фарқ йўқ. Иккала ҳолда юз берадиган радиоактив емирилиш жараёни бир хил қонунларга бўйсунади.
Р. ҳодисасини биринчи марта 1896 й.да А. А. Беккерель кашф қилган. У уран тузларидан номаълум нурлар чиқишини, бу нурлар худди рентген нурлари каби ҳар хил моддалардан ўтишини, фотография плстинкасини қорайтиришини биринчи бўлиб аниқлади ва уларни радиоактив нурлар деб атади. Тез орада торийнинг Р.ги аниқланди. 1898 й.да эса М. Склодовская Кюри ва П. Кюриляр иккита янги радиоактив элемент (полоний ва радий) ни кашф этдилар. Э. Резерфорд ва юқорида номлари зикр этилган олимларнинг кузатишлари натижасида радиоактив моддалар ўзидан уч хил кўринишдаги (а, р ва у)нурларни чиқариши аниқланди ва бу нурларнинг табиати ўрганилди: анурлар иккита мусбат зарядга эга бўлган гелий атомининг ядросидан иборат; рнурлар манфий зарядга эга бўлган электронлардан иборат; унурлар рентген нурларига ўхшайдиган электромагнит нурланишдир.
Р.нинг маълум бўлган асосий турлари қуйидагилардан иборат: 1) схемирилиш; 2) ремирилиш (шу жумладан, Ктутиш); 3) протонли Р.; 4) оғир ядроларнинг спонтан равишда бўлиниши. Радиоактив емирилиш натижасида ҳосил бўлган ядролар радиоактив бўлиши ва уларнинг емирилишидан ҳосил бўлган янги ядролар ҳам яна радиоактив бўлиши мумкин ва ҳ.к. Табиатда учта радиоактив катор мавжуд эканлиги аниқланган бўлиб, улар уран, торий ва актиноуран элементларидан бошланади. Уччала ҳолда ҳам охирги маҳсулот қўрғошин изотоплари, яъни биринчи каторда охирги маҳсулот 206Рв, иккинчисида 2О8Рв ва учинчисида 207Рв бўлади. Радиоактив емирилиш назарияси кўрсатадики, dt вақт ичида емириладиган ядроларнинг сони dN радиоактив ядроларнинг умумий сони TV га пропорционал бўлиб, радиоактив емирилиш экспоненциал қонун бўйича кечади: N=Noe~x»; бунда N —t пайтдаги емирилмаган ядролар сони, No — бошланғич пайтдаги емирилмаган ядролар сони ва ^.емирилиш доимийси; ядронинг ички тузилишига боғлиқ бўлган ўзгармас миқдор. Радиоактив емирилишнинг экспоненциал қонуни статистик қонун бўлиб, фақат жуда катта сондаги атомлар учун ўринлидир. Бошланғич пайтдаги ядролар миқдори ярмисининг емирилишига кетадиган вақт модданинг ярим емирилиш даври Т дейилади. У емирилиш доимийси X б-н қуйидагича боғланган: Т=0,603 X. Радиоактив қаторларни бошлаб берувчи уран nU, тории ^Th ва актиноуран 92и элементларининг ярим емирилиш даврлари, мос равишда 4,51109 йил, 1,391010 йил ва 7,13Ю8 йилга тенг.
Р., асосан, кюри ёки унинг улушлари оркали ифодаланади. Активлик 1 кюри сифатида радиоактив модданинг бир секундда 3,710’° та ядросининг емирилиши қабул қилинган.
Р. кашф қилиниши фан ва техниканинг тараққиётига катта ҳисса қўшди. У моддалар тузилиши ва хоссаларини ўрганишда янги давр очиб берди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.