Radioastronomiya
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 21-b. — ziyouz.com
Radioastronomiya (radio., va astronomiya) — astronomiyaning kuyoş, yulduzlar, galaktikalar singari osmon jismlarini ulardan nurlanadigan (uzunligi mm ning uluşlaridan bir neça km gaça bölgan) radiotölqinlar asosida örganadigan bölimi. Quyoş radiotölqinlari töğrisida fikrlar 19- a. dayoq ilgari surilgan va ularni qayd qilişga urinişlar bölgan. Faqat 1931 y. K. Yanskiy (AQŞ) 14,6 m tölqin uzunligida Somon Yöli radionurlanişini tasodifan qayd qildi va şu maqsadda parabolik antenna hamda sezgir priyomnikni qölladi. 2-jahon uruşi yillarida radiotölqinli aloqaga ehtiyoj sezildi. 1942 y. Quyoşning, 1945 y. Oyning tinç qolatdagi radionurlanişi, 1946 y. esa Oqquş yulduzlar turkumida «diskret» (kiçik ölçamli) radionurlaniş manbai kaşf qilindi. Osmon jismlarida röy berayotgan fizik hodisalarni örganişda 20-a. 60-y.laridan R.dan keng foydalanilmoqda. Kuzatilayotgan barça radioastronomik hodisalar fizikaga ma'lum radionurlaniş mexanizmlari b-n. Mas, qattiq jism (sayyoralar va Quyoş sistemasidagi kiçik jism)lardagi issiqlik nurlanişi; kosmik plazma (Galaktikadagi gaz tumanliklar, Quyoş va yulduzlar atmosferasi) ionlari maydonida issiqlik elektronlarining tormozlaniş nurlanişi va b. b-n boğliq. Kosmik radionurlanişlar turli xil radioteleskoplar yordamida tekşiriladi. Keng polosali radiometrlarga tutaş spektrlar, radiospektrograflarda spektral çiziqlar kuzatiladi. Maxsus radioteleskoplar — radiospektrometrlar, radiopolyarimetrlar yordamida radionurlanişning spektral tarkibi, intensivligi, qutblanişi va b. körsatkiçlari örganiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАДИОАСТРОНОМИЯ (радио., ва астрономия) — астрономиянинг куёш, юлдузлар, галактикалар сингари осмон жисмларини улардан нурланадиган (узунлиги мм нинг улушларидан бир неча км гача бўлган) радиотўлқинлар асосида ўрганадиган бўлими. Қуёш радиотўлқинлари тўғрисида фикрлар 19- а. даёқ илгари сурилган ва уларни қайд қилишга уринишлар бўлган. Фақат 1931 й. К. Янский (АҚШ) 14,6 м тўлқин узунлигида Сомон Йўли радионурланишини тасодифан қайд қилди ва шу мақсадда параболик антенна ҳамда сезгир приёмникни қўллади. 2-жаҳон уруши йилларида радиотўлқинли алоқага эҳтиёж сезилди. 1942 й. Қуёшнинг, 1945 й. Ойнинг тинч қолатдаги радионурланиши, 1946 й. эса Оққуш юлдузлар туркумида «дискрет» (кичик ўлчамли) радионурланиш манбаи кашф қилинди. Осмон жисмларида рўй бераётган физик ҳодисаларни ўрганишда 20-а. 60-й.ларидан Р.дан кенг фойдаланилмоқда. Кузатилаётган барча радиоастрономик ҳодисалар физикага маълум радионурланиш механизмлари б-н. Мас, қаттиқ жисм (сайёралар ва Қуёш системасидаги кичик жисм)лардаги иссиқлик нурланиши; космик плазма (Галактикадаги газ туманликлар, Қуёш ва юлдузлар атмосфераси) ионлари майдонида иссиқлик электронларининг тормозланиш нурланиши ва б. б-н боғлиқ. Космик радионурланишлар турли хил радиотелескоплар ёрдамида текширилади. Кенг полосали радиометрларга туташ спектрлар, радиоспектрографларда спектрал чизиқлар кузатилади. Махсус радиотелескоплар — радиоспектрометрлар, радиополяриметрлар ёрдамида радионурланишнинг спектрал таркиби, интенсивлиги, қутбланиши ва б. кўрсаткичлари ўрганилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.