Radiobiologiya
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 21–22-b. — ziyouz.com
Radiobiologiya - Kosmosdan kelayotgan juda kuçsiz signallar maxsus katta antennali radioteleskoplar b-n kuçaytiriladi.
Kosmik fazoda tarqalayotgan radiotölqinlarni = 10MGs (X=30m) dan =30 GGs (X=1sm) çastotagaça diapazonda qabul qilgiçlar yordamida qayd qiliş mumkin. Tölqin uzunligi X>30m bölgan radiotölqinlar Yerning ionosfera qatlamidan yutilişi va soçilişi hisobiga öta olmaydi.
Bu diapazondagi radionurlanişlar, Yer atmosferasidan taşqariga olib çiqilgan (asosan Yer sun'iy yöldoşlarita örnatilgan) radioteleskoplar yordamida qayd etiladi, uz. 1 sm dan qisqa bölgan radiotölqinlarni esa atmosfera gazlari yutadi.
Tekşiriş obyektiga köra, R. fan şartli ravişda Quyoş R.si, sayyora R.si, Galaktika R.si va metagalaktika (Galaktikadan taşkari) R.siga bölinadi. Quyoş R.si Quyoş atmosferasi (xromosfera, Quyoş toji, quyoş şamoli) ni örganib, uning faolligi tabiatini aniqlaydi. Quyoşning radionurlanişlari turli ( millimetrli, santimetrli, metrli) diapazonlarda turliça böladi.
Sayyora R.si sayyoralar va ular yöldoşlari sirtlaridagi issiqlik va elektr hodisalari, ularning atmosferalari, radiatsiya mintaqalarini örganadi. Mac, Venera sirtining trasi, atmosfera ziçligi R. kuzatişlarida ölçangan. Sayyoralargaça bölgan masofalar, ularning sirtlari va aylaniş davrlari radiolokatsiya usuli b-n juda aniq ölçangan.
Galaktika R.si Galaktikamiz strukturasini, uning yadrosi faolligini, yulduzlararo gazning fizik holati va turli radionurlaniş manbalariningtabiatini örganadi. Bunday radionurlaniş manbalari öta yangi yulduzlarning qoldiklari, ionlaşgan gaz bulutlari, şuningdek, pulsarlar bölişi mumkin. Galaktik R. Galaktika magnit maydoni strukturasini örganib, kosmik nurlarning kelib çiqişi muammosini hal qilişga yordam beradi.
Metagalaktika R.si Galaktikamizdan taşqaridagi barça obyektlarni örganadi. Bu obyektlarning köpçiligi normal galaktikalar deb ataladi va ular öz magnit maydonidagi tez elektronlarning harakatidan kelib çiquvçi nisbatan zaif radionurlanişlar b-n xarakterlanadi. Radiogalaktikalarning radionurlanişlari yuz va minglab marta kuçliroq böladi. Biroq eng qudratli radionurlaniş manbalari kvazarlar bölib, ularning radionurlanişlari vaqt davomida özgaruvçandir. Galaktikamizdan taşqaridagi diskret radionurlaniş manbalaridan taşqari metagalaktikaning nurlanişlar foni ham kuzatiladi. Bu nurlaniş — bevosita kuzatilmaydigan alohida zaif köp sonli manbalarning nurlanişlari hamda taraqqiyotning boşlanğiç davrida metagalaktikani töldirgan öta ziç moddaga xos nurlanişlar yiğindisidan iboratdir. Bu moddaga xos nurlanişlar relektiv nurlanişlar deyiladi.
Radioastronomik markazlar va rasadxonalar quvvatli hamda yirik radioteleskoplar b-n jihozlangan. Radioteleskoplarning asosini maxsus konstruksiyali antennalar yoki antennalar kompleksi taşkil etadi, ular yuqori sezgirlikdagi qayd qiluvçi qurilmalar — radiometrlar b-n jihozlangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАДИОБИОЛОГИЯ - Космосдан келаётган жуда кучсиз сигналлар махсус катта антеннали радиотелескоплар б-н кучайтирилади.
Космик фазода тарқалаётган радиотўлқинларни = 10МГц (Х=30м) дан =30 ГГц (Х=1см) частотагача диапазонда қабул қилгичлар ёрдамида қайд қилиш мумкин. Тўлқин узунлиги Х>30м бўлган радиотўлқинлар Ернинг ионосфера қатламидан ютилиши ва сочилиши ҳисобига ўта олмайди.
Бу диапазондаги радионурланишлар, Ер атмосферасидан ташқарига олиб чиқилган (асосан Ер сунъий йўлдошларита ўрнатилган) радиотелескоплар ёрдамида қайд этилади, уз. 1 см дан қисқа бўлган радиотўлқинларни эса атмосфера газлари ютади.
Текшириш объектига кўра, Р. фан шартли равишда Қуёш Р.си, сайёра Р.си, Галактика Р.си ва метагалактика (Галактикадан ташкари) Р.сига бўлинади. Қуёш Р.си Қуёш атмосфераси (хромосфера, Қуёш тожи, қуёш шамоли) ни ўрганиб, унинг фаоллиги табиатини аниқлайди. Қуёшнинг радионурланишлари турли ( миллиметрли, сантиметрли, метрли) диапазонларда турлича бўлади.
Сайёра Р.си сайёралар ва улар йўлдошлари сиртларидаги иссиқлик ва электр ҳодисалари, уларнинг атмосфералари, радиация минтақаларини ўрганади. Mac, Венера сиртининг траси, атмосфера зичлиги Р. кузатишларида ўлчанган. Сайёраларгача бўлган масофалар, уларнинг сиртлари ва айланиш даврлари радиолокация усули б-н жуда аниқ ўлчанган.
Галактика Р.си Галактикамиз структурасини, унинг ядроси фаоллигини, юлдузлараро газнинг физик ҳолати ва турли радионурланиш манбаларинингтабиатини ўрганади. Бундай радионурланиш манбалари ўта янги юлдузларнинг қолдиклари, ионлашган газ булутлари, шунингдек, пульсарлар бўлиши мумкин. Галактик Р. Галактика магнит майдони структурасини ўрганиб, космик нурларнинг келиб чиқиши муаммосини ҳал қилишга ёрдам беради.
Метагалактика Р.си Галактикамиздан ташқаридаги барча объектларни ўрганади. Бу объектларнинг кўпчилиги нормал галактикалар деб аталади ва улар ўз магнит майдонидаги тез электронларнинг ҳаракатидан келиб чиқувчи нисбатан заиф радионурланишлар б-н характерланади. Радиогалактикаларнинг радионурланишлари юз ва минглаб марта кучлироқ бўлади. Бироқ энг қудратли радионурланиш манбалари квазарлар бўлиб, уларнинг радионурланишлари вақт давомида ўзгарувчандир. Галактикамиздан ташқаридаги дискрет радионурланиш манбаларидан ташқари метагалактиканинг нурланишлар фони ҳам кузатилади. Бу нурланиш — бевосита кузатилмайдиган алоҳида заиф кўп сонли манбаларнинг нурланишлари ҳамда тараққиётнинг бошланғич даврида метагалактикани тўлдирган ўта зич моддага хос нурланишлар йиғиндисидан иборатдир. Бу моддага хос нурланишлар релектив нурланишлар дейилади.
Радиоастрономик марказлар ва расадхоналар қувватли ҳамда йирик радиотелескоплар б-н жиҳозланган. Радиотелескопларнинг асосини махсус конструкцияли антенналар ёки антенналар комплекси ташкил этади, улар юқори сезгирликдаги қайд қилувчи қурилмалар — радиометрлар б-н жиҳозланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.