Radiobiologiya

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 22–24-b. — ziyouz.com

Radiobiologiya (radio... va biologiya) — ionlovçi nurlarning tirik organizmlar, ular uyuşmalari va umuman biosferaga ta'sirini örganadigan fan, radiologiyaning bir bölimi. R. tibbiyot, q.x. va sanoatda yadro nurlaridan foydalaniş, tirik organizmlar, ayniqsa, insonni ionlovçi nurlardan muhofaza qilişning nazariy asosi. R. infraqizil, yoruğlik va ultrabinafşa diapazonlarda ta'sir etadigan elektromagnit tölqinlari hamda mm va sm diapozonidagi radiotölqinlar ta'sirini örganadigan fotobiologiya b-n bevosita boğliq. R. radioaktiv zarraçalarni nurlanayotgan obyektlarning içki qismiga kirib borib, ularning atom va molekulalardan taşkil topgan barça tarkibiy qismlariga ta'sir etiş xususiyatlarini hamda yuqori energiyaga ega bölgan kvantlar va zarraçalar (azarraça, elektronlar, pozitronlar, protonlar, neytronlar va b.) b-n bogliq jarayonlarni örganadi. Ionlovçi nurlarning biologik ta'sirini örganiş V.K.Rentgen rentgen nurlarini (1888), A. Bekkerel radioaktivlikni (1896), P. Kyuri va M. KyuriSklodovskaya tomonidan radiy elementining kaşf etilişi b-n deyarli bir vaqtda boşlangan. Lekin R. mustaqil fan sifatida faqat 20-a.ning 1-yarmida şakllandi. Bu köp jihatdan texnika va yadro fizikasining rivojlanişi b-n boğliq. 1925 y.da ionlovçi nurlarning mutagen ta'siri kaşf etilişi radiatsion genetikaning fan sifatida şakllanişiga imkon berdi. 20-a.ning 20—30-y. larida R. sohasida qilingan tadqiqotlar tahlili asosida hujayraning nurlaniş dozasidan halok bölişini tuşuntiriş uçun unda sezgir — nişon — möljal mavjudligi haqidagi gipoteza işlab çiqildi. Gipotezaga köra, ionlaşgan zarraçalarning «nişon»ga tegişi radiatsion effektni paydo qiladi. «Nişon» nazariyasi ingliz olimi D.Li (1946), rus olimi N.V. Timofeyev — Resovskiy va nemis olimi K. Sitter (1947) tomonidan töliq işlab çikilgan.

20-a.ning 40—50-y.larida yadro fizikasi va texnikaning jadal rivojlanişi, atom energiyasi va radioaktiv izotoplarning texnika, tibbiyot va i. t. işlarida keng qöllanilişi hamda yadro qurollarining sinovdan ötkazilişi bir qator yangi muammolarni paydo qildi. Bu muammolar köp hujayrali organizmlar yoppasiga nurlanganida ularning radiatsion şikastlanganini tadqiq qiliş; organizmlarning nurlanişga turli darajada sezgirligi sabablarini aniqlaş, zararli mutatsiyalarning paydo bölişida radiatsiyaning ahamiyatini aniqlaş, nurlaniş ta'siri oqibatlarini örganiş (umrning qisqarişi, ösma kasalliklarining köpayib ketişi, immunitetning pasayişi sabablari) va b.dan iborat. R. ning aktual amaliy vazifalariga organizmni nurlanişdan himoya qiliş va şikastlangan töqimalarni postradiatsion tiklaş, atrof muhitda radiatsiya ortib ketişining insoniyatga ta'sirini başorat kiliş, q. x., oziq-ovqat va mikrobiologiya sanoatida ionlovçi nurlardan foydalanişning yangi istiqbolli yöllarini aniqlaş kiradi.

1950—60 y.larda R. sohasidagi i.t.larda biofizika va biokimyo metodlaridan keng foydalanila boşlandi. Natijada hujayra strukturalari va makromolekulalar fakat kvantlar va zarraçalarning bevosita ta'siri ostida emas, balki suv va boşka kiçik molekulali birikmalar radikallari (peroksidlar, gidroperoksidlar, xinonlar, semixinonlar) kislorod iştirokida ham nurlanişi ma'lum böldi. Ana şu davrda radiatsiyadan himoya qiluvçi vositalar (radioprotektorlar), kimyoviy moddalar ham kaşf etildi. Nurlaniş kasalligini davolaşning samarali usullari işlab çiqildi.

Xalq xöjaligining turli sohalarida radioaktiv moddalardan keng foydalanişi, yadro qurollarining sinovdan utkazilişi, atom elektrostansiyalarining köplab qurilişi tufayli Yer yuzining radioaktiv moddalar, birinçi navbatda stronsiy va gneziyning uzoq yaşaydigan nuklidlari b-n ifloslanişi R. oldiga yangi vazifalarni quydi. Bularga organizmga tuşgan radioaktiv moddalarning uziga xos ta'sirini urganiş, ularning töqimalarda taqsimlanişi, hujayralarning surunkali nurlanişi, organizmdan çiqib ketişi muddatlarini aniqlaş kiradi. Kiçik dozali radiatsiyaning organizmga surunkali ta'sir etiş muammolarini örganiş ham muhim ahamiyatga ega. 1960—70 y.larda reparatsiya, ya'ni qayta tiklaniş hodisasi, radioaktivlik ta'sirida zararlangan DNK molekulasining fermentlar yordamida qayta tiklanişi aniqlandi. Bu kaşfiyot radiatsiyaning ta'sir mexanizmi haqidagi oldingi xulosalarni qayta körib çiqişni taqozo etdi. Nurlangan töqima va hujayralardagi biokimyoviy özgarişlarni hamda hujayra strukturaviy elementlarining zararlanişini örganiş radiatsiyaning ta'sirini tuşuntiruvçi yangi strukturaviy — metabolik gipotezani işlab çiqişga imkon berdi (A. M. Kuzin, 1970). Bu gipotezaga köra, radiatsiya ta'siriga uçragan organizmdagi radiatsion effektning xarakteri molekulalar va ulardan yuqori turuvçi strukturalarda sodir böladigan jarayonlarni boşqaruvçi sistemalardagi moddalar almaşinuvi b-n boğliq. Zamonaviy R. köp qirrali bölib, uning ekologiya, sitologiya, genetika, biokimyo, seleksiya va kosmos b-n boğliq bölgan sohalari ayniqsa jadal rivojlanmoqda.

R. sohasidagi tadqiqotlar ionlovçi nurlardan amalda foydalanişni körsatib berdi. Hoz. nur kasalliklarini davolaşning samarali usullari işlab çiqilgan. Ionlovçi nurlardan q.x. zararkunandalariga qarşi kuraş, hosildorlikni oşiriş maqsadida uruglarni ekişdan oldin nurlantiriş, q.x. mahsulotlarini sakdaş muddatini uzaytiriş va tibbiy preparatlarni sterillaşda keng foydalanilmokda. Hoz. barça rivojlangan mamlakatlarda R. markazlari mavjud. Özbekistonda bunday markazlar Toşkent, Samarqand va b. viloyatlarda faoliyat körsatmoqda. Özbekiston FA yadro fizikasi inti, biokimyo, genetika va eksperimental biol. intlarida R.ga oid tadqiqotlar olib boriladi. Gammanurlar va radioaktiv fosfordan foydalanib ğözaning yangi navlari yaratilgan. Radiatsiyaning tirik xujayralarda boradigan fizik-kimyoviy jarayonlarga ta'siri örganilmoqda. Respublikada R.ning rivojlanişi J. Xamidov, N. Nazirov, A. Ibroximov, A. Krsimov, A. Miraxmedov, A. Aminov, L. Murtazayeva, P. Xoliqov, S. Xoliqov va b.ning tadqiqotlari b-n boğliq.

Ad.: Osnovi radiatsionnoy biologii, M., 1964; Kuzin A. M., Kauşanskiy D.

A., Prikladnaya radiobiologiya, M., 1981; Yarmonenko S. P., Radiobiologiya çeloveka i jivotnix, M., 1984.

Abdukarim Zikiryoyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

РАДИОБИОЛОГИЯ (радио... ва биология) — ионловчи нурларнинг тирик организмлар, улар уюшмалари ва умуман биосферага таъсирини ўрганадиган фан, радиологиянинг бир бўлими. Р. тиббиёт, қ.х. ва саноатда ядро нурларидан фойдаланиш, тирик организмлар, айниқса, инсонни ионловчи нурлардан муҳофаза қилишнинг назарий асоси. Р. инфрақизил, ёруғлик ва ультрабинафша диапазонларда таъсир этадиган электромагнит тўлқинлари ҳамда мм ва см диапозонидаги радиотўлқинлар таъсирини ўрганадиган фотобиология б-н бевосита боғлиқ. Р. радиоактив заррачаларни нурланаётган объектларнинг ички қисмига кириб бориб, уларнинг атом ва молекулалардан ташкил топган барча таркибий қисмларига таъсир этиш хусусиятларини ҳамда юқори энергияга эга бўлган квантлар ва заррачалар (азаррача, электронлар, позитронлар, протонлар, нейтронлар ва б.) б-н боглиқ жараёнларни ўрганади. Ионловчи нурларнинг биологик таъсирини ўрганиш В.К.Рентген рентген нурларини (1888), А. Беккерель радиоактивликни (1896), П. Кюри ва М. КюриСклодовская томонидан радий элементининг кашф этилиши б-н деярли бир вақтда бошланган. Лекин Р. мустақил фан сифатида фақат 20-а.нинг 1-ярмида шаклланди. Бу кўп жиҳатдан техника ва ядро физикасининг ривожланиши б-н боғлиқ. 1925 й.да ионловчи нурларнинг мутаген таъсири кашф этилиши радиацион генетиканинг фан сифатида шаклланишига имкон берди. 20-а.нинг 20—30-й. ларида Р. соҳасида қилинган тадқиқотлар таҳлили асосида ҳужайранинг нурланиш дозасидан ҳалок бўлишини тушунтириш учун унда сезгир — нишон — мўлжал мавжудлиги ҳақидаги гипотеза ишлаб чиқилди. Гипотезага кўра, ионлашган заррачаларнинг «нишон»га тегиши радиацион эффектни пайдо қилади. «Нишон» назарияси инглиз олими Д.Ли (1946), рус олими Н.В. Тимофеев — Ресовский ва немис олими К. Циттер (1947) томонидан тўлиқ ишлаб чикилган.

20-а.нинг 40—50-й.ларида ядро физикаси ва техниканинг жадал ривожланиши, атом энергияси ва радиоактив изотопларнинг техника, тиббиёт ва и. т. ишларида кенг қўлланилиши ҳамда ядро қуролларининг синовдан ўтказилиши бир қатор янги муаммоларни пайдо қилди. Бу муаммолар кўп ҳужайрали организмлар ёппасига нурланганида уларнинг радиацион шикастланганини тадқиқ қилиш; организмларнинг нурланишга турли даражада сезгирлиги сабабларини аниқлаш, зарарли мутацияларнинг пайдо бўлишида радиациянинг аҳамиятини аниқлаш, нурланиш таъсири оқибатларини ўрганиш (умрнинг қисқариши, ўсма касалликларининг кўпайиб кетиши, иммунитетнинг пасайиши сабаблари) ва б.дан иборат. Р. нинг актуал амалий вазифаларига организмни нурланишдан ҳимоя қилиш ва шикастланган тўқималарни пострадиацион тиклаш, атроф муҳитда радиация ортиб кетишининг инсониятга таъсирини башорат килиш, қ. х., озиқ-овқат ва микробиология саноатида ионловчи нурлардан фойдаланишнинг янги истиқболли йўлларини аниқлаш киради.

1950—60 й.ларда Р. соҳасидаги и.т.ларда биофизика ва биокимё методларидан кенг фойдаланила бошланди. Натижада ҳужайра структуралари ва макромолекулалар факат квантлар ва заррачаларнинг бевосита таъсири остида эмас, балки сув ва бошка кичик молекулали бирикмалар радикаллари (пероксидлар, гидропероксидлар, хинонлар, семихинонлар) кислород иштирокида ҳам нурланиши маълум бўлди. Ана шу даврда радиациядан ҳимоя қилувчи воситалар (радиопротекторлар), кимёвий моддалар ҳам кашф этилди. Нурланиш касаллигини даволашнинг самарали усуллари ишлаб чиқилди.

Халқ хўжалигининг турли соҳаларида радиоактив моддалардан кенг фойдаланиши, ядро қуролларининг синовдан утказилиши, атом электростанцияларининг кўплаб қурилиши туфайли Ер юзининг радиоактив моддалар, биринчи навбатда стронций ва гнезийнинг узоқ яшайдиган нуклидлари б-н ифлосланиши Р. олдига янги вазифаларни қуйди. Буларга организмга тушган радиоактив моддаларнинг узига хос таъсирини урганиш, уларнинг тўқималарда тақсимланиши, ҳужайраларнинг сурункали нурланиши, организмдан чиқиб кетиши муддатларини аниқлаш киради. Кичик дозали радиациянинг организмга сурункали таъсир этиш муаммоларини ўрганиш ҳам муҳим аҳамиятга эга. 1960—70 й.ларда репарация, яъни қайта тикланиш ҳодисаси, радиоактивлик таъсирида зарарланган ДНК молекуласининг ферментлар ёрдамида қайта тикланиши аниқланди. Бу кашфиёт радиациянинг таъсир механизми ҳақидаги олдинги хулосаларни қайта кўриб чиқишни тақозо этди. Нурланган тўқима ва ҳужайралардаги биокимёвий ўзгаришларни ҳамда ҳужайра структуравий элементларининг зарарланишини ўрганиш радиациянинг таъсирини тушунтирувчи янги структуравий — метаболик гипотезани ишлаб чиқишга имкон берди (А. М. Кузин, 1970). Бу гипотезага кўра, радиация таъсирига учраган организмдаги радиацион эффектнинг характери молекулалар ва улардан юқори турувчи структураларда содир бўладиган жараёнларни бошқарувчи системалардаги моддалар алмашинуви б-н боғлиқ. Замонавий Р. кўп қиррали бўлиб, унинг экология, цитология, генетика, биокимё, селекция ва космос б-н боғлиқ бўлган соҳалари айниқса жадал ривожланмоқда.

Р. соҳасидаги тадқиқотлар ионловчи нурлардан амалда фойдаланишни кўрсатиб берди. Ҳоз. нур касалликларини даволашнинг самарали усуллари ишлаб чиқилган. Ионловчи нурлардан қ.х. зараркунандаларига қарши кураш, ҳосилдорликни ошириш мақсадида уругларни экишдан олдин нурлантириш, қ.х. маҳсулотларини сакдаш муддатини узайтириш ва тиббий препаратларни стериллашда кенг фойдаланилмокда. Ҳоз. барча ривожланган мамлакатларда Р. марказлари мавжуд. Ўзбекистонда бундай марказлар Тошкент, Самарқанд ва б. вилоятларда фаолият кўрсатмоқда. Ўзбекистон ФА ядро физикаси инти, биокимё, генетика ва экспериментал биол. интларида Р.га оид тадқиқотлар олиб борилади. Гамманурлар ва радиоактив фосфордан фойдаланиб ғўзанинг янги навлари яратилган. Радиациянинг тирик хужайраларда борадиган физик-кимёвий жараёнларга таъсири ўрганилмоқда. Республикада Р.нинг ривожланиши Ж. Хамидов, Н. Назиров, А. Иброхимов, А. Крсимов, А. Мирахмедов, А. Аминов, Л. Муртазаева, П. Холиқов, С. Холиқов ва б.нинг тадқиқотлари б-н боғлиқ.

Ад.: Основы радиационной биологии, М., 1964; Кузин А. М., Каушанский Д.

А., Прикладная радиобиология, М., 1981; Ярмоненко С. П., Радиобиология человека и животных, М., 1984.

Абдукарим Зикирёев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.