Radiofizika
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 38-b. — ziyouz.com
Radiofizika — fizikaning radiotexnika va unga boğliq texnika sohalari asosini örganiş b-n şuğullanadigan bölimi. Unda çastotalari 103 Gs dan 1015 Gs gaça bölgan elektromagnit tebranişlar va tölqinlarning uyğonişi, nurlanişi, muhitda tarqalişi, qabul qilinişi hamda parametrlari (çastota, amplituda, faza va b.)ning özgarişi; tölqinni hosil qilayotgan özgaruvçi elektr va magnit maydonlarning vakuumdagi va jismdagi zaryadlar b-n özaro ta'sirlari örganiladi.
Radiotexnika, radioaloqa, radioeşittiriş va telekörsatuvlar kabi sohalarning keng kölamda rivojlanişi natijasida 20-a.ning 30—40-y.larida R. töla şakllandi. R.ning asosiy vazifasi: 1) tebranma tizimlarda vujudga keluvçi elektr va magnit tebranişlarni barça parametrlari b-n nazariy va amaliy jihatdan örganiş. Bundan 1—2 Gs dan 10» Gs gaça va undan yuqori çastotali tebranişlar hosil qilişning yangi usullarini işlab çiqişda foydalaniladi; 2) radiodiapazondagi elektromagnit tölqinlarining vakuumdagi, gazlar va qattiq jismlardagi tok taşuvçilar — zaryadlar b-n özaro ta'sirini örganiş. Vakuumdagi elektron oqimning elektromagnit maydon b-n özaro ta'sirini örganiş natijasida elektron lampalar va elektron asbob (magnetron, klistron) lar ixtiro kilindi. Elektromagnit maydonning ionlaşgan gazlar özaro ta'sirini örganiş natijasida gaz razryadli asboblar yaratildi. Radiodiapazondagi elektr tebranişlar va tölqinlarning yarimötkazgiç, dielektrik kristallar va öta ötkazuvçan qurilmalardagi elektron jarayonlari b-n özaro ta'sirini örganiş natijasida generatorlar, kuçaytirgiçlar (yarimutkazgiçli diod, tranzistor va b.) yaratildi; 3) radiotölqinlarning nurlanişi va tarqalişini örganiş. Turli xil antennalardan elektromagnit tölqinlarning nurlanişi va ularning muhitdagi tarqalişini nazariy va amaliy örganiş radioaloqa tizimini yaratişda muhim ahamiyatga ega. Radiosignallarni Yerdan taşqarida yoki uning içida tarqalişi ham muhim masalalardan biri bölib, R. ularni atmosfera, troposfera, ionosfera va kosmik fazoda tarqalişini barça geofizik va kosmik körsatkiçlarini hisobga olib, geofizika b-n birga örganadi.
R.ning rivojlanişi yangi hodisalarning oçilişi va ularni amalga oşiriş b-n; uning muvaffaqiyatlari yaqin sohalar — dielektriklar fizikasi, yarimötkazgiçlar fizikasi, kvant elektronika, ötkazgiçlar fizikasi b-n uzviy boğliq. R.ning ba'zi bölimlari fizikaning mustaqil sohasi (radioastronomiya, radiospektroskopiya, radiometeorologiya va b.) bölib qoldi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАДИОФИЗИКА — физиканинг радиотехника ва унга боғлиқ техника соҳалари асосини ўрганиш б-н шуғулланадиган бўлими. Унда частоталари 103 Гц дан 1015 Гц гача бўлган электромагнит тебранишлар ва тўлқинларнинг уйғониши, нурланиши, муҳитда тарқалиши, қабул қилиниши ҳамда параметрлари (частота, амплитуда, фаза ва б.)нинг ўзгариши; тўлқинни ҳосил қилаётган ўзгарувчи электр ва магнит майдонларнинг вакуумдаги ва жисмдаги зарядлар б-н ўзаро таъсирлари ўрганилади.
Радиотехника, радиоалоқа, радиоэшиттириш ва телекўрсатувлар каби соҳаларнинг кенг кўламда ривожланиши натижасида 20-а.нинг 30—40-й.ларида Р. тўла шаклланди. Р.нинг асосий вазифаси: 1) тебранма тизимларда вужудга келувчи электр ва магнит тебранишларни барча параметрлари б-н назарий ва амалий жиҳатдан ўрганиш. Бундан 1—2 Гц дан 10» Гц гача ва ундан юқори частотали тебранишлар ҳосил қилишнинг янги усулларини ишлаб чиқишда фойдаланилади; 2) радиодиапазондаги электромагнит тўлқинларининг вакуумдаги, газлар ва қаттиқ жисмлардаги ток ташувчилар — зарядлар б-н ўзаро таъсирини ўрганиш. Вакуумдаги электрон оқимнинг электромагнит майдон б-н ўзаро таъсирини ўрганиш натижасида электрон лампалар ва электрон асбоб (магнетрон, клистрон) лар ихтиро килинди. Электромагнит майдоннинг ионлашган газлар ўзаро таъсирини ўрганиш натижасида газ разрядли асбоблар яратилди. Радиодиапазондаги электр тебранишлар ва тўлқинларнинг яримўтказгич, диэлектрик кристаллар ва ўта ўтказувчан қурилмалардаги электрон жараёнлари б-н ўзаро таъсирини ўрганиш натижасида генераторлар, кучайтиргичлар (яримутказгичли диод, транзистор ва б.) яратилди; 3) радиотўлқинларнинг нурланиши ва тарқалишини ўрганиш. Турли хил антенналардан электромагнит тўлқинларнинг нурланиши ва уларнинг муҳитдаги тарқалишини назарий ва амалий ўрганиш радиоалоқа тизимини яратишда муҳим аҳамиятга эга. Радиосигналларни Ердан ташқарида ёки унинг ичида тарқалиши ҳам муҳим масалалардан бири бўлиб, Р. уларни атмосфера, тропосфера, ионосфера ва космик фазода тарқалишини барча геофизик ва космик кўрсаткичларини ҳисобга олиб, геофизика б-н бирга ўрганади.
Р.нинг ривожланиши янги ҳодисаларнинг очилиши ва уларни амалга ошириш б-н; унинг муваффақиятлари яқин соҳалар — диэлектриклар физикаси, яримўтказгичлар физикаси, квант электроника, ўтказгичлар физикаси б-н узвий боғлиқ. Р.нинг баъзи бўлимлари физиканинг мустақил соҳаси (радиоастрономия, радиоспектроскопия, радиометеорология ва б.) бўлиб қолди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.