Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Radiokimyo

    Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 27-b. — ziyouz.com

    Radiokimyo — radioaktiv elementlar va izotoplarning kimyoviy xossalarini, ularni ajratib oliş, konsentrlaş (töplaş) fan va texnikaning turli sohalarida köllaş usullarini örganadigan soha. R. rivojlaniş davrida bir neça bosqiçni bosib ötdi. R.ning dastlabki 1 bosqiçi 1898 y.dan, ya'ni P. Kyuri va M. Kyuri ilk tabiiy radioaktiv elementlar — poloniy va radiyni ajratib olişlaridan boşlandi. II boskiç (1914—33)da tabiiy radioaktiv elementlarning kimyoviy tabiati örganildi. Ill bosqiç I.Kyuri va F. Jolio-Kyurilarning 1934 y.da sun'iy radioaktiv izotoplarni kaşf qilganlaridan keyin boşlandi. IV bosqiç sun'iy izotoplarning texnologiyasi bosqiçi bölib, parçalaniş zanjir reaksiyasining sanoat miqyosida amalga oşirilgan davri — 1944 y.ga töğri keladi. Eng sönggi bosk,iç 50-y.ni — izotoplarni ajratib oliş davrini öz içiga oladi.

    Hoz. zamon R. sini quyidagi asosiy bölimlarga ajratiş mumkin: umumiy R., yadro aylanişlari kimyosi, radioaktiv elementlar kimyosi va amaliy R.

    Umumiy R. radioaktiv elementlar va izotoplarning fizik-kimyoviy krnuniyatlarini: radioaktiv elementlar va izotoplarning turli muhitda qanday şaklda uçraşini aniqlaydi, kiçik «radiokimyoviy» konsentratsiyadagi radioaktiv elementlarning xossalarini tekşiradi, radioaktiv moddalarning fazalararo taqsimlaniş jarayonini örganadi.

    Yadro aylanişlari kimyosi yadro reaksiyalari va radioaktiv özgarişlarda hosil böladigan mahsulotlarni va kimyoviy aylanişlarni örganadi, yadro reaksiyalari va yadro aylanişlarida hosil böladigan izotoplarning turğun şakllarini aniqlaydi.

    Radioaktiv elementlar kimyosi barqaror va uzok, mavjud böluvçi izotoplari bölmagan elementlarni örganadi. R. usullari asosida örganiladigan elementlar texnetsiy, prometiy, astat, uran, toriy, poloniy, radon, fransiy, radiy, aktiniy, protaktiniy va transuran elementlar, şuningdek, vodorodsimon atomlar: myuoniy, pozitroniy va mezoatomlardan iborat. Bu bölimga şartli ravişda yadro yoqilğisi texnologiyasini ham kiritiş mumkin.

    Amaliy R. nişonli birikmalar sintezini, radioaktiv izotoplarning fan va sanoatda (kimyo, fizika, geokimyo va b. tadqiqotlarda) qöllanişini öz içiga oladi.

    R. usullari boşqa kimyoviy sohalarda (kolloid kimyo, kimyoviy kinetika va b.) örganiladigan qonunlar tadqiqotida ham keng örin oldi. Elementlar va izotoplarni ularning radioaktiv nurlanişi yoki yadro aylanişlari mahsulotlariga qarab aniqlaş R.ning uslubiy xususiyatlaridan biridir. R. usullari elementlar va birikmalarning fizik-kimyoviy xossalarini juda kiçik va juda katta konsentratsiyada örganişga imkon beradi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    РАДИОКИМЁ — радиоактив элементлар ва изотопларнинг кимёвий хоссаларини, уларни ажратиб олиш, концентрлаш (тўплаш) фан ва техниканинг турли соҳаларида кўллаш усулларини ўрганадиган соҳа. Р. ривожланиш даврида бир неча босқични босиб ўтди. Р.нинг дастлабки 1 босқичи 1898 й.дан, яъни П. Кюри ва М. Кюри илк табиий радиоактив элементлар — полоний ва радийни ажратиб олишларидан бошланди. II боскич (1914—33)да табиий радиоактив элементларнинг кимёвий табиати ўрганилди. Ill босқич И.Кюри ва Ф. Жолио-Кюриларнинг 1934 й.да сунъий радиоактив изотопларни кашф қилганларидан кейин бошланди. IV босқич сунъий изотопларнинг технологияси босқичи бўлиб, парчаланиш занжир реакциясининг саноат миқёсида амалга оширилган даври — 1944 й.га тўғри келади. Энг сўнгги боск,ич 50-й.ни — изотопларни ажратиб олиш даврини ўз ичига олади.

    Ҳоз. замон Р. сини қуйидаги асосий бўлимларга ажратиш мумкин: умумий Р., ядро айланишлари кимёси, радиоактив элементлар кимёси ва амалий Р.

    Умумий Р. радиоактив элементлар ва изотопларнинг физик-кимёвий крнуниятларини: радиоактив элементлар ва изотопларнинг турли муҳитда қандай шаклда учрашини аниқлайди, кичик «радиокимёвий» концентрациядаги радиоактив элементларнинг хоссаларини текширади, радиоактив моддаларнинг фазалараро тақсимланиш жараёнини ўрганади.

    Ядро айланишлари кимёси ядро реакциялари ва радиоактив ўзгаришларда ҳосил бўладиган маҳсулотларни ва кимёвий айланишларни ўрганади, ядро реакциялари ва ядро айланишларида ҳосил бўладиган изотопларнинг турғун шаклларини аниқлайди.

    Радиоактив элементлар кимёси барқарор ва узок, мавжуд бўлувчи изотоплари бўлмаган элементларни ўрганади. Р. усуллари асосида ўрганиладиган элементлар технеций, прометий, астат, уран, торий, полоний, радон, франций, радий, актиний, протактиний ва трансуран элементлар, шунингдек, водородсимон атомлар: мюоний, позитроний ва мезоатомлардан иборат. Бу бўлимга шартли равишда ядро ёқилғиси технологиясини ҳам киритиш мумкин.

    Амалий Р. нишонли бирикмалар синтезини, радиоактив изотопларнинг фан ва саноатда (кимё, физика, геокимё ва б. тадқиқотларда) қўлланишини ўз ичига олади.

    Р. усуллари бошқа кимёвий соҳаларда (коллоид кимё, кимёвий кинетика ва б.) ўрганиладиган қонунлар тадқиқотида ҳам кенг ўрин олди. Элементлар ва изотопларни уларнинг радиоактив нурланиши ёки ядро айланишлари маҳсулотларига қараб аниқлаш Р.нинг услубий хусусиятларидан биридир. Р. усуллари элементлар ва бирикмаларнинг физик-кимёвий хоссаларини жуда кичик ва жуда катта концентрацияда ўрганишга имкон беради.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.