Radiolokator
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 28-b. — ziyouz.com
Radiolokator RADIOLOKATOR, radiolokatsiya stansiyasi — turli obyektlar (nişonlar)ni radiolokatsiya usulida kuzatiş uçun möljallangan qurilma; radar. Asosiy elementlari: antennalar tizimi, uzatkiç, yoruğlik indikatorli qabul qilgiç (priyomnik) va RhM (kompyuter). Havo, suv yoki qurukdikdagi turli obyektlarni kuzatişga imkon beradi.
R. birinçi marta 1936 y. Buyuk Britaniyaning jan.ğarbiy qirğoğida örnatilgan. U faqat samolyotlarni aniqlaşda qöllanilgan. 20-a. 50—60- y.larida raketa va kosmik texnikaning yaratilişi munosabati b-n ança takomillaşgan R.lar işlab çikarila boşladi.
Vazifasiga köra, R.lar bir neça turga bölinadi. Bular, Mas, qavodagi harakatni boşqariş tizimining kosmik uçiş apparatlarini izlaydigan R., havo hujumiga qarşi mudofaa Rlarida işlatiluvçi boşqariladigan zenit raketalarini aniqlaş yoki nişonga eltiş R. i va b. Örnatiliş joyiga qarab, yerda, kemada, samolyotda, sun'iy yöldoşda turadigan; texnik körsatkiçlari böyiça metrli, detsimetrli, santimetrli, millimetrli (MM) va b., iş usuli va rejimlari böyiça — impulyeli va uzluksiz nurlatuvçi, kogerent hamda kogerentsiz iş rejimli va b. farq qilinadi. Muhim uzellarining parametrlari (uzatkiçi, qabul qilgiçi, antennasi, qabul qilingan signallarni qayta işlaş tizimi) böyiça ham xillarga bölinadi.
Yer sun'iy yöldoşlarini kuzatadigan va ularning trayektoriyalarini ölçaydigan R.lar, boşqa sayyoragaça bölgan masofalarni, uning harakat parametrlari va b. fizik körsatkiçlarini ölçaydigan R.lar, bir neça ming km naridagi obyektlarni kuzatiş uçun qisqa tölqinda işlaydigan R.lar, Mas, ballistik raketa uçirilgan zahoti uning koordinatalarini taxm. aniqlaş, yadro portlatişlarini seziş va b. maqsadlarda qöllaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАДИОЛОКАТОР, радиолокация станцияси — турли объектлар (нишонлар)ни радиолокация усулида кузатиш учун мўлжалланган қурилма; радар. Асосий элементлари: антенналар тизими, узаткич, ёруғлик индикаторли қабул қилгич (приёмник) ва РҳМ (компьютер). Ҳаво, сув ёки қурукдикдаги турли объектларни кузатишга имкон беради.
Р. биринчи марта 1936 й. Буюк Британиянинг жан.ғарбий қирғоғида ўрнатилган. У фақат самолётларни аниқлашда қўлланилган. 20-а. 50—60- й.ларида ракета ва космик техниканинг яратилиши муносабати б-н анча такомиллашган Р.лар ишлаб чикарила бошлади.
Вазифасига кўра, Р.лар бир неча турга бўлинади. Булар, Мас, қаводаги ҳаракатни бошқариш тизимининг космик учиш аппаратларини излайдиган Р., ҳаво ҳужумига қарши мудофаа Рларида ишлатилувчи бошқариладиган зенит ракеталарини аниқлаш ёки нишонга элтиш Р. и ва б. Ўрнатилиш жойига қараб, ерда, кемада, самолётда, сунъий йўлдошда турадиган; техник кўрсаткичлари бўйича метрли, дециметрли, сантиметрли, миллиметрли (ММ) ва б., иш усули ва режимлари бўйича — импульели ва узлуксиз нурлатувчи, когерент ҳамда когерентсиз иш режимли ва б. фарқ қилинади. Муҳим узелларининг параметрлари (узаткичи, қабул қилгичи, антеннаси, қабул қилинган сигналларни қайта ишлаш тизими) бўйича ҳам хилларга бўлинади.
Ер сунъий йўлдошларини кузатадиган ва уларнинг траекторияларини ўлчайдиган Р.лар, бошқа сайёрагача бўлган масофаларни, унинг ҳаракат параметрлари ва б. физик кўрсаткичларини ўлчайдиган Р.лар, бир неча минг км наридаги объектларни кузатиш учун қисқа тўлқинда ишлайдиган Р.лар, Мас, баллистик ракета учирилган заҳоти унинг координаталарини тахм. аниқлаш, ядро портлатишларини сезиш ва б. мақсадларда қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.