Radiometeorologiya
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 30-b. — ziyouz.com
Radiometeorologiya (radio... va meteorologiya) — troposfera va stratosferalagi meteorologik şaroitlarning radiotölqin (asosan, ultraqisqa tölqin)lar tarqalişiga ta'sirini, şuningdek, radiosignallar yordamida troposfera va stratosferadagi meteorologik hodisalarni örganuvçi fan sohasi. Radiometeorologik tadqiqotlarga birinçi marta A. S. Popov özining yaşin qaytargiç asbobini yaratiş b-n asos soldi (1895). 20-a. 20yillarida ultraqisqa radiotölqinlarning tarqalişi, asosan, troposferadagi meteorologik jarayonlarga boğliqdigi, şuningdek, radiotölqinlarning troposferada tarqalişidan unda sodir bölayotgan jarayonlarni örganiş mumkinligi aniqdandi.
Radiotölqinlarning atmosferada tarqaliş nazariyasi 20-a. 50-y.larida rus olimi V. A. Fok tomonidan yaratildi. Atmosferaning Yer sathidan 5 km balandligidagi qismi radiotölqinlarning tarqalişida asosiy hisoblanadi, çunki şu qismda atmosferadagi bosim, t-ra va namlik hamda gidrometeorologik xossalar (atmosferadagi namlik kondensatsiyasi — yomğir tomçisi, tuman, bulutlar) va har xil aralaşmalar kabi özgaruvçi omillar havoning sindiriş körsatkiçi p ga ta'sir qiladi. Radiotölqinlarning troposfera va stratosferada tarqalişida ular sinadi, yutiladi, qaytadi va soçiladi. Bunda har bir hodisaning intensivligi stratosfera va troposferaning kuzatilayotgan vaqtdagi holatiga boğliq. Bunday muhitda tarqalayotgan radiotölqinlarni örganiş yöli b-n muhitning meteorologik holatini aniqlaş mumkin, Mas, atmosfera dielektrik singdiruvçanligi ye ning vertikal va gorizontal taqsimoti radiotölqinlar. b-n aniqlanib, havo namligi, trasi, yoğinlar intensivligi, bulutlardagi suv zarralari konsentratsiyasi va b. meteorologik elementlar aniqlanadi.
R.ning iklimi turliça hududlarda i ning mavsumiy özgarişini, atmosfera gazlarida yutilişi (rasmga q.) hamda bulutlar va yoğinlarda kuçsizlanişini örganuvçi sohasi radioiqlimşunoslik deyiladi. R.da radiolokatsiya usullari keng qöllaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАДИОМЕТЕОРОЛОГИЯ (радио... ва метеорология) — тропосфера ва стратосфералаги метеорологик шароитларнинг радиотўлқин (асосан, ультрақисқа тўлқин)лар тарқалишига таъсирини, шунингдек, радиосигналлар ёрдамида тропосфера ва стратосферадаги метеорологик ҳодисаларни ўрганувчи фан соҳаси. Радиометеорологик тадқиқотларга биринчи марта А. С. Попов ўзининг яшин қайтаргич асбобини яратиш б-н асос солди (1895). 20-а. 20йилларида ультрақисқа радиотўлқинларнинг тарқалиши, асосан, тропосферадаги метеорологик жараёнларга боғлиқдиги, шунингдек, радиотўлқинларнинг тропосферада тарқалишидан унда содир бўлаётган жараёнларни ўрганиш мумкинлиги аниқданди.
Радиотўлқинларнинг атмосферада тарқалиш назарияси 20-а. 50-й.ларида рус олими В. А. Фок томонидан яратилди. Атмосферанинг Ер сатҳидан 5 км баландлигидаги қисми радиотўлқинларнинг тарқалишида асосий ҳисобланади, чунки шу қисмда атмосферадаги босим, т-ра ва намлик ҳамда гидрометеорологик хоссалар (атмосферадаги намлик конденсацияси — ёмғир томчиси, туман, булутлар) ва ҳар хил аралашмалар каби ўзгарувчи омиллар ҳавонинг синдириш кўрсаткичи п га таъсир қилади. Радиотўлқинларнинг тропосфера ва стратосферада тарқалишида улар синади, ютилади, қайтади ва сочилади. Бунда ҳар бир ҳодисанинг интенсивлиги стратосфера ва тропосферанинг кузатилаётган вақтдаги ҳолатига боғлиқ. Бундай муҳитда тарқалаётган радиотўлқинларни ўрганиш йўли б-н муҳитнинг метеорологик ҳолатини аниқлаш мумкин, Мас, атмосфера диэлектрик сингдирувчанлиги е нинг вертикал ва горизонтал тақсимоти радиотўлқинлар. б-н аниқланиб, ҳаво намлиги, траси, ёғинлар интенсивлиги, булутлардаги сув зарралари концентрацияси ва б. метеорологик элементлар аниқланади.
Р.нинг иклими турлича ҳудудларда и нинг мавсумий ўзгаришини, атмосфера газларида ютилиши (расмга қ.) ҳамда булутлар ва ёғинларда кучсизланишини ўрганувчи соҳаси радиоиқлимшунослик дейилади. Р.да радиолокация усуллари кенг қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.