Radionavigatsiya
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 31-b. — ziyouz.com
Radionavigatsiya (radio... va navigatsiya) — harakatlanadigan obyektlar (kema va samolyotlar) ni boşkariş va boşqariladigan obyektlarni töğrilaşga doir amallar majmui; şunday masalalar b-n şugullanadigan ilmiytexnika fani. R. amallari radiotexnika vositalari va usullari yordamida bajariladi. Asosiy vazifasi — samolyot yoki kemaning turgan joyini aniqlaş. Buning uçun obyekt yönalişi va masofasini aniqlaşga töğri keladi. R.da radiopelengator, radiomayoq yoki radiolokatsiya st-yasi va b. yordamida yönalişni, masofani ölçaş, panoram radiolokator ekraniga yer sirtining vizual tasvirini tuşiriş usullaridan foydalaniladi.
R. vositalarining işi radiotölqinlarning tarqalişi xususiyatidan foydalanişga asoslangan. R. vositalari hal qiladigan masalalariga qarab, xususiy navigatsiya masalalarini yeçişni ta'minlaydigan R. qurilmalari (radiopelengatorp&r, radiokompaspar, radiomayak va b.)ga va murakkab kompleks navigatsiya masalalarini yeçadigan R. tizimlariga bölinadi. Foydalaniladigan radiotölqin diapazoni böyiça radioaloka reglamentiga muvofiq bölgan; navigatsiya elementlarini ölçaşda foydalaniladigan radiosignallar parametrlari böyiça — amplitudali, fazali, çastotali, vaqtli va kombinatsiyalaşgan; vaziyat çizikdarini aniqlaş usuli böyiça — burçak ölçagiçli (azimutli), uzoqiik ölçagiç (doiraviy) va kombinatsiyalaşgan; navigatsiya axborotlarini ta'minlovçi harakatdagi obyektlar soni böyiça — ötkaziş xususiyati çegaralangan va çegaralanmagan obyektlarni aniqlaydigan xillarga ajratiladi.
R. samolyot va kemalarni boşqarişda, qutqaruv işlarida va xalq xöjaligida qöllanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАДИОНАВИГАЦИЯ (радио... ва навигация) — ҳаракатланадиган объектлар (кема ва самолётлар) ни бошкариш ва бошқариладиган объектларни тўғрилашга доир амаллар мажмуи; шундай масалалар б-н шугулланадиган илмийтехника фани. Р. амаллари радиотехника воситалари ва усуллари ёрдамида бажарилади. Асосий вазифаси — самолёт ёки кеманинг турган жойини аниқлаш. Бунинг учун объект йўналиши ва масофасини аниқлашга тўғри келади. Р.да радиопеленгатор, радиомаёқ ёки радиолокация ст-яси ва б. ёрдамида йўналишни, масофани ўлчаш, панорам радиолокатор экранига ер сиртининг визуал тасвирини тушириш усулларидан фойдаланилади.
Р. воситаларининг иши радиотўлқинларнинг тарқалиши хусусиятидан фойдаланишга асосланган. Р. воситалари ҳал қиладиган масалаларига қараб, хусусий навигация масалаларини ечишни таъминлайдиган Р. қурилмалари (радиопеленгаторп&р, радиокомпаспар, радиомаяк ва б.)га ва мураккаб комплекс навигация масалаларини ечадиган Р. тизимларига бўлинади. Фойдаланиладиган радиотўлқин диапазони бўйича радиоалока регламентига мувофиқ бўлган; навигация элементларини ўлчашда фойдаланиладиган радиосигналлар параметрлари бўйича — амплитудали, фазали, частотали, вақтли ва комбинациялашган; вазият чизикдарини аниқлаш усули бўйича — бурчак ўлчагичли (азимутли), узоқиик ўлчагич (доиравий) ва комбинациялашган; навигация ахборотларини таъминловчи ҳаракатдаги объектлар сони бўйича — ўтказиш хусусияти чегараланган ва чегараланмаган объектларни аниқлайдиган хилларга ажратилади.
Р. самолёт ва кемаларни бошқаришда, қутқарув ишларида ва халқ хўжалигида қўлланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.