Radiotelemexanika
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 34–35-b. — ziyouz.com
Radiotelemexanika — boşkariş komandalari va nazorat (signal beriş va ölçaş) axborotlarini uzatiş uçun radioaloqa kanallaridan (köproq santimetrli, detsimetrli tölqin diapazonida) foydalaniladigan telemexanika sohasi. Qöllaniladigan radiotexnik va elektron qurilmalar kompleksi R. tizimiga birlaştiriladi . Radiotelemexanik tizimlar turli komanda informatsiyalari uzatiladigan radioboşqariş, nazorat informatsiyalari uzatiladigan radioteleölçaş va kompleks tizimlarga bölinadi.
Radioboş qariş tizimlarida operator (dispetçer)dan obyektga komanda uzatilganda boşqariş pultida operator tergan komanda kodi ketmaket elektr impulslariga, söngra fazali, amplitudali yoki çastotali modulyatsiya metodi b-n radiosignallarga aylanadi.
Radioteleölçaş yoki radiotelemetriya tizimlarida ölçaş özgartirgiçi (datçik) qabul qiliş organi bölib xizmat qiladi, uning çiqiş qismida ölçanadigan kattalikka mos kuçlaniş hosil böladi. Bu kuçlaniş çastota, amplituda, faza yoki impuls böyiça modulyapiyalanib, avval yordamçi signalga, söngra ikkinçi modulyatorda yuqori çastotali radiosignalga aylantiriladi. Köpgina umumlaştirilgan obyektlarni öz içiga oluvçi kompleks tizimlarda kanallarni adres (kod) böyiça taqsimlaşdan foydalaniladi.
Boşqariş turiga qarab, R. oçiq va yopiq tizimli bölişi mumkin. Oçiq R.da operator qatnaşadi. Mac, Ep sun'iy yöldoşlari asboblarini nazorat qilişda operator belgilangan vaqtda uzatkiçni ulaydi va sun'iy yöldoşdagi R. tizimini işga tuşiriş uçun komanda signallarini yuboradi. Sun'iy yöldoşdan kelgan signallarga qarab, bortdagi apparatlarning işi nazorat qilinadi. Yopiq R. tizimida operator qatnaşmaydi, uning vazifasini avtomatik elektron boşqariş qurilmasi bajaradi. R. kosmik kemalar, samolyotlar, reaktiv snaryadlar, raketalar, sayyoralararo st-yalar, kemalar va b.ni boşqariş, qözğalmas va harakatdagi obyektlarda ötadigan turli jarayonlarni bir maromga solib turiş, ölçaş natijalarini zarur joyga uzatiş uçun qöllaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАДИОТЕЛЕМЕХАНИКА — бошкариш командалари ва назорат (сигнал бериш ва ўлчаш) ахборотларини узатиш учун радиоалоқа каналларидан (кўпроқ сантиметрли, дециметрли тўлқин диапазонида) фойдаланиладиган телемеханика соҳаси. Қўлланиладиган радиотехник ва электрон қурилмалар комплекси Р. тизимига бирлаштирилади . Радиотелемеханик тизимлар турли команда информациялари узатиладиган радиобошқариш, назорат информациялари узатиладиган радиотелеўлчаш ва комплекс тизимларга бўлинади.
Радиобош қариш тизимларида оператор (диспетчер)дан объектга команда узатилганда бошқариш пультида оператор терган команда коди кетмакет электр импульсларига, сўнгра фазали, амплитудали ёки частотали модуляция методи б-н радиосигналларга айланади.
Радиотелеўлчаш ёки радиотелеметрия тизимларида ўлчаш ўзгартиргичи (датчик) қабул қилиш органи бўлиб хизмат қилади, унинг чиқиш қисмида ўлчанадиган катталикка мос кучланиш ҳосил бўлади. Бу кучланиш частота, амплитуда, фаза ёки импульс бўйича модуляпияланиб, аввал ёрдамчи сигналга, сўнгра иккинчи модуляторда юқори частотали радиосигналга айлантирилади. Кўпгина умумлаштирилган объектларни ўз ичига олувчи комплекс тизимларда каналларни адрес (код) бўйича тақсимлашдан фойдаланилади.
Бошқариш турига қараб, Р. очиқ ва ёпиқ тизимли бўлиши мумкин. Очиқ Р.да оператор қатнашади. Mac, Ep сунъий йўлдошлари асбобларини назорат қилишда оператор белгиланган вақтда узаткични улайди ва сунъий йўлдошдаги Р. тизимини ишга тушириш учун команда сигналларини юборади. Сунъий йўлдошдан келган сигналларга қараб, бортдаги аппаратларнинг иши назорат қилинади. Ёпиқ Р. тизимида оператор қатнашмайди, унинг вазифасини автоматик электрон бошқариш қурилмаси бажаради. Р. космик кемалар, самолётлар, реактив снарядлар, ракеталар, сайёралараро ст-ялар, кемалар ва б.ни бошқариш, қўзғалмас ва ҳаракатдаги объектларда ўтадиган турли жараёнларни бир маромга солиб туриш, ўлчаш натижаларини зарур жойга узатиш учун қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.