Radiotexnika
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 35–36-b. — ziyouz.com
Radiotexnika (radio... va texnika) — 1) elektromagnit tebranişlar va radiodiapazondagi (3—31012 Gs) tölqinlar, ularni generatsiyalaş, kuçaytiriş, nurlatiş, qabul qiliş hamda tölqinlardan foydalaniş haqidagi fan; 2) texnikaning axborotlarni uzatişda — radioaloka, radioeşittiriş, televideniye, radiolokatsiya va radionavigatsiyada; maşina, mexanizm hamda texnologik jarayonlarni boşqariş va nazorat qilişda radiodiapazondagi tölqinlar b-n elektromagnit tebranişlarni qöllaydigan tarmoği. U radiofizika, elektrotexnika, dielektriklar fizikasi, yarimötkazgiçlar fizikasi, elektroakustika, antenna texnikasi, elektronika va b.ning yutuqdariga asoslanadi. R. tarixi M. Faradey, J. Maksvellarning işlaridan boşlangan. Radiodiapazondagi elektromagnit tölqinlarni birinçi marta G. Gers hosil qilgan va örgangan (1886—89). Gers tajribasida rezonans hodisasi katta rol öynagan. E. Branli (Fransiya) metall kukuniga elektr tebranişlari ta'sir qilganda ularning qarşiligi kamayişi hodisasini aniqladi (1890). O. Lodj (Buyuk Britaniya) bu hodisadan elektromagnit tölqinlarni aniqlaşda foydalandi (1894).
A. S. Popov elektromagnit tölqinlar yordamida simsiz aloqa örnatişga harakat qildi va signallarni qayd qiliş apparatniy yasadi. U 1895 y. 7 mayda dunyoda birinçi radiopriyomnigini yaratdi.
Dastlab, uzatuvçi va qabul qiluvçi radiostansiyalar qisqa tölqinda — tez sönuvçi radiotölqinlard a işlagan. Uzun tölqinlarga ötiş va uzatkiçlar quvvatini, antenna ölçamlarini oşiriş, detektorning qöllanilişi b-n radioaloqa uzokdigi sekinasta oşirilgan. Nemis fizigi K. F. Braun tomonidan berk konturning, M. Vin (Germaniya) tomonidan maxsus razryad hosil qilgiçning kaşf etilişi, şuningdek radio qurilmalarda yuqori çastotali yoy generatorlari va generator maşinalari b-n uyğotiladigan sönmas tölqinlarning qöllanilişi R.ning keyingi rivojida katta qadam böldi. 1925 y. rus ixtiroçisi V. P. Vologdinning yuqori çastotali induktor maşinasi yordamida birinçi marta Moskva b-n Nyu-York orasida radioaloqa örnatilgan. Elektron lampalarning yaratilişi R.ning barça sohalarida katta buriliş yasadi, şu asosda sönmas tebranişli lampali generator yaratildi. Radiolampalarning qöllanilişi radiotölqinlarni bir neça yuz m dan bir neça km gaça diapazonda samarali generatsiyalaşga imkon berdi.
20-a. 20-y.lari boşlariga kelib radiotelegraf aloka b-n birga radioeşittiriş vujudga keldi. Qisqa va ultraqisqa tölqin diapazonlarida işlaydigan radiolampalar, sxemalar, antennalar yaratildi. 20-a. örtalarida elektron televideniyening yaratilişi R. sohasida buriliş yasadi.
Radiolokatsiya, radionavigatsiya R.ning alohida bölimlari hisoblanadi. Ularning usullari uzokdagi narsalarning örni, tezligi va b.ni aniqlaşga imkon beradi.
Yarimötkazgiçli diodlar yaratilişi tranzistorlarning, elektronnur asboblari esa rangli televideniyening yaratilişiga olib keldi. R. jamiyat taraqqiyotining barça sohalariga kirib bordi. Yer sun'iy yöldoşlari, kosmik apparatlar b-n radioaloqa qilişda, insonning kosmosga uçişini ta'minlaşda, avtomatik boşqariş tizimida, xalq xöjaligida (metallarni vakuum va inert gazlar atmosferasida juda toza eritiş uçun, pölatdan yasalgan detallarni toblaş uçun, tibbiyot va b.), radiometeorologiya^, radioastronomiyaaa, elektroakustikala, tovuşni yozib oliş va b.da R.ning ahamiyati katta.
Özbekistonda R.ga doir i.t. işlari, asosan, Toşkent axborot texnologiyalari un-tida olib boriladi. Respublikada R.ning rivojlanişi va şu soha böyiça mutaxassislar tayyorlaş akad. T. D. Rajabov, t.f.n. O. A. Abduazizovlar nomi b-n boğliq.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАДИОТЕХНИКА (радио... ва техника) — 1) электромагнит тебранишлар ва радиодиапазондаги (3—31012 Гц) тўлқинлар, уларни генерациялаш, кучайтириш, нурлатиш, қабул қилиш ҳамда тўлқинлардан фойдаланиш ҳақидаги фан; 2) техниканинг ахборотларни узатишда — радиоалока, радиоэшиттириш, телевидение, радиолокация ва радионавигацияда; машина, механизм ҳамда технологик жараёнларни бошқариш ва назорат қилишда радиодиапазондаги тўлқинлар б-н электромагнит тебранишларни қўллайдиган тармоғи. У радиофизика, электротехника, диэлектриклар физикаси, яримўтказгичлар физикаси, электроакустика, антенна техникаси, электроника ва б.нинг ютуқдарига асосланади. Р. тарихи М. Фарадей, Ж. Максвелларнинг ишларидан бошланган. Радиодиапазондаги электромагнит тўлқинларни биринчи марта Г. Герц ҳосил қилган ва ўрганган (1886—89). Герц тажрибасида резонанс ҳодисаси катта роль ўйнаган. Э. Бранли (Франция) металл кукунига электр тебранишлари таъсир қилганда уларнинг қаршилиги камайиши ҳодисасини аниқлади (1890). О. Лодж (Буюк Британия) бу ҳодисадан электромагнит тўлқинларни аниқлашда фойдаланди (1894).
А. С. Попов электромагнит тўлқинлар ёрдамида симсиз алоқа ўрнатишга ҳаракат қилди ва сигналларни қайд қилиш аппаратный ясади. У 1895 й. 7 майда дунёда биринчи радиоприёмнигини яратди.
Дастлаб, узатувчи ва қабул қилувчи радиостанциялар қисқа тўлқинда — тез сўнувчи радиотўлқинлард а ишлаган. Узун тўлқинларга ўтиш ва узаткичлар қувватини, антенна ўлчамларини ошириш, детекторнинг қўлланилиши б-н радиоалоқа узокдиги секинаста оширилган. Немис физиги К. Ф. Браун томонидан берк контурнинг, М. Вин (Германия) томонидан махсус разряд ҳосил қилгичнинг кашф этилиши, шунингдек радио қурилмаларда юқори частотали ёй генераторлари ва генератор машиналари б-н уйғотиладиган сўнмас тўлқинларнинг қўлланилиши Р.нинг кейинги ривожида катта қадам бўлди. 1925 й. рус ихтирочиси В. П. Вологдиннинг юқори частотали индуктор машинаси ёрдамида биринчи марта Москва б-н Нью-Йорк орасида радиоалоқа ўрнатилган. Электрон лампаларнинг яратилиши Р.нинг барча соҳаларида катта бурилиш ясади, шу асосда сўнмас тебранишли лампали генератор яратилди. Радиолампаларнинг қўлланилиши радиотўлқинларни бир неча юз м дан бир неча км гача диапазонда самарали генерациялашга имкон берди.
20-а. 20-й.лари бошларига келиб радиотелеграф алока б-н бирга радиоэшиттириш вужудга келди. Қисқа ва ультрақисқа тўлқин диапазонларида ишлайдиган радиолампалар, схемалар, антенналар яратилди. 20-а. ўрталарида электрон телевидениенинг яратилиши Р. соҳасида бурилиш ясади.
Радиолокация, радионавигация Р.нинг алоҳида бўлимлари ҳисобланади. Уларнинг усуллари узокдаги нарсаларнинг ўрни, тезлиги ва б.ни аниқлашга имкон беради.
Яримўтказгичли диодлар яратилиши транзисторларнинг, электроннур асбоблари эса рангли телевидениенинг яратилишига олиб келди. Р. жамият тараққиётининг барча соҳаларига кириб борди. Ер сунъий йўлдошлари, космик аппаратлар б-н радиоалоқа қилишда, инсоннинг космосга учишини таъминлашда, автоматик бошқариш тизимида, халқ хўжалигида (металларни вакуум ва инерт газлар атмосферасида жуда тоза эритиш учун, пўлатдан ясалган деталларни тоблаш учун, тиббиёт ва б.), радиометеорология^, радиоастрономияаа, электроакустикала, товушни ёзиб олиш ва б.да Р.нинг аҳамияти катта.
Ўзбекистонда Р.га доир и.т. ишлари, асосан, Тошкент ахборот технологиялари ун-тида олиб борилади. Республикада Р.нинг ривожланиши ва шу соҳа бўйича мутахассислар тайёрлаш акад. Т. Д. Ражабов, т.ф.н. О. А. Абдуазизовлар номи б-н боғлиқ.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.