Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Radiy

    Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 14–15-b. — ziyouz.com

    Radiy (lot. radius — nur, Radium), Ra — Mendelev darviy sistemasining II guruhiga mansub radiaktiv kimyoviy element. Tartib raqami 88, at.m. 226,0254. R. massa jihatidan Yer pöstining 1010% ini taşkil qiladi. R. 1898 y.da M. va P. Kyurilar tomonidan uran rudasida uranning radiaktivlik xossalarini örganiş paytida kaşf etilgan. R. ikkinçi radiaktiv elementdir (birinçisi poloniy). Uran rudasining 1 t sida 0,34 g gaça R. böladi. R. ning massa soni 213,215 va 219—230 bölgan 14 ta izotopi ma'lum. Bulardan eng uzoq mavjud böluvçi 226Ra(T1/2=1620 y.). 1910 y.da M. Kyuri va A. Debyern R. tuzlarini simob katod b-n elektrolizlab R. amalgamasini, undan simobni haydab sof R. olişga muvaffaq böldilar. Sof R. havoda tez oksidlanadigan kumuşdek oq metall. Suyuqlaniş trasi 700— 960°, qaynaş trasi 1140°, ziçligi 5,5 g/sm3. R. va uning birikmalaridan doim çiqadigan nur elektr va magnit maydonida 3 tarkibiy qismga (a, r va unurlarga) ajraladi. R. kimyoviy xossalari jihatidan bariyga öxşaydi. Havoda R. sirti radiy nitrid Ra3N2ning qora pardasi b-n qoplanadi. Metall R. suvga ta'sir etganida vodorod ajralib çiqib, kuçli işqor — radiy gidroksid Ra(OH)2 hosil böladi. R. tuzlari oq rangli, lekin ular asta-sekin radioaktiv parçalanib, vaqt ötişi b-n sariq yoki jigarrang tuye oladi. R.ning bir qança kompleks birikmalari ma'lum.

    R.ning ösimlik organlari va töqimalarida töplanişi mineral moddalarning yutiliş umumiy krnunlariga böysunadi va ösimlik turi hamda uning ösiş şaroitiga boğliq. Odatda, R. öt ösimliklarning iddizi va yaprokdarida köproq böladi. Pöstloq va yoğoçlikda ayniqsa köp.

    R. odam va hayvonlar organizmiga ovqat hamda suv orqali ötadi. Odam organizmiga bir keçakunduzda kiradigan 226Ra ning miqdori 2,310~12 kyurini taşkil etadi. Organizmdagi R.ning 80% ga yaqini (u kimyoviy xossasiga köra, Sa ga yaqin) suyak töqimalarida tuplanadi. Organizmda R. miqdori köpayib ketsa, osteoporoz, suyakning öz-özidan sinişi va şiş kasalliklari kabi yomon oqibatlarga sabab böladi. Tuprokda R. miqdori 1 10 7— 10~8 kyuri/kg dan oşib ketsa, ösimliklarning ösişi va rivojlanişi qiyinlaşadi. R. yorqin böyoqlar tayyorlaşda, radon olişda köplab işlatiladi. R. tuzlari öğitga oz miqdorda qöşilsa, paxta, kungaboqar, lavlagi, sabzi, bodring va b. ösimliklarning unumdorligi oşadi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    РАДИЙ (лот. radius — нур, Radium), Ra — Менделев дарвий системасининг II гуруҳига мансуб радиактив кимёвий элемент. Тартиб рақами 88, ат.м. 226,0254. Р. масса жиҳатидан Ер пўстининг 1010% ини ташкил қилади. Р. 1898 й.да М. ва П. Кюрилар томонидан уран рудасида ураннинг радиактивлик хоссаларини ўрганиш пайтида кашф этилган. Р. иккинчи радиактив элементдир (биринчиси полоний). Уран рудасининг 1 т сида 0,34 г гача Р. бўлади. Р. нинг масса сони 213,215 ва 219—230 бўлган 14 та изотопи маълум. Булардан энг узоқ мавжуд бўлувчи 226Ra(T1/2=1620 й.). 1910 й.да М. Кюри ва А. Дебьерн Р. тузларини симоб катод б-н электролизлаб Р. амальгамасини, ундан симобни ҳайдаб соф Р. олишга муваффақ бўлдилар. Соф Р. ҳавода тез оксидланадиган кумушдек оқ металл. Суюқланиш траси 700— 960°, қайнаш траси 1140°, зичлиги 5,5 г/см3. Р. ва унинг бирикмаларидан доим чиқадиган нур электр ва магнит майдонида 3 таркибий қисмга (а, р ва унурларга) ажралади. Р. кимёвий хоссалари жиҳатидан барийга ўхшайди. Ҳавода Р. сирти радий нитрид Ra3N2нинг қора пардаси б-н қопланади. Металл Р. сувга таъсир этганида водород ажралиб чиқиб, кучли ишқор — радий гидроксид Ra(OH)2 ҳocил бўлади. Р. тузлари оқ рангли, лекин улар аста-секин радиоактив парчаланиб, вақт ўтиши б-н сариқ ёки жигарранг туе олади. Р.нинг бир қанча комплекс бирикмалари маълум.

    Р.нинг ўсимлик органлари ва тўқималарида тўпланиши минерал моддаларнинг ютилиш умумий крнунларига бўйсунади ва ўсимлик тури ҳамда унинг ўсиш шароитига боғлиқ. Одатда, Р. ўт ўсимликларнинг иддизи ва япрокдарида кўпроқ бўлади. Пўстлоқ ва ёғочликда айниқса кўп.

    Р. одам ва ҳайвонлар организмига овқат ҳамда сув орқали ўтади. Одам организмига бир кечакундузда кирадиган 226Ra нинг миқдори 2,310~12 кюрини ташкил этади. Организмдаги Р.нинг 80% га яқини (у кимёвий хоссасига кўра, Са га яқин) суяк тўқималарида тупланади. Организмда Р. миқдори кўпайиб кетса, остеопороз, суякнинг ўз-ўзидан синиши ва шиш касалликлари каби ёмон оқибатларга сабаб бўлади. Тупрокда Р. миқдори 1 10 7— 10~8 кюри/кг дан ошиб кетса, ўсимликларнинг ўсиши ва ривожланиши қийинлашади. Р. ёрқин бўёқлар тайёрлашда, радон олишда кўплаб ишлатилади. Р. тузлари ўғитга оз миқдорда қўшилса, пахта, кунгабоқар, лавлаги, сабзи, бодринг ва б. ўсимликларнинг унумдорлиги ошади.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.