Rafael
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 79–80-b. — ziyouz.com
Rafael [asli Rafaello Santi (Sansio), Rafaello Santi (Sanzio)] [1483.26 yoki 28.3 (ayrim manbalarga köra, 6.4), Urbino — 1520.6.4, Rim] italyan rassomi va me'mori; R. san'atida Yuksak Uyğoniş davriga xos bölgan gözallik va mukammal dunyo haqidagi ilğor qaraşlar, hayotbaxş ideallar uyğunlikda öta aniqlik b-n mujassamlaşgan. Ilk asarlaridayoq manzara b-n uyğunlaşgan nafis şakllar R.ning yuksak iqtidoridan darak beradi («Ritsar uyqusi», Milliy galereya, London; «Madonna Konestabile», Ermitaj — taxm. 1500—02), «Mariyaning nikohi» asari (1504, Brera) fazoviy yeçimi jihatidan ustozi Perujino asarlariga yaqin. 1504—08 y.lar Florensiyada yaşab, buyuk san'atkorlar (Leonardo da Vinçi, F. Bartolommeo va b.) ijodi, anatomiya va perspektivani örganadi, dramatik voqealarga boy asarlar yaratadi («Tobutga qöyiş», 1507, Borgoze gal., Rim va b.), köplab yaratgan madonnalari unga katta şuhrat keltirdi: «Madonna Granduka» (Pitti, Florensiya), «Bogbon madonna» (Luvr, Parij) va b. 1508 y.dan papa Yuliy II taklifi b-n Rimda yaşab, ijod qiladi, antik yodtorliklar b-n tanişadi, arxeologik qazişmalarda iştirok etadi. Vatikan saroyida devoriy rasmlar turkuminl yaratadi: ularda ozodlik ğoyalari va insoniy baxt, insonni xar tomonlama jismoniy ösişi va ruhiy imkoniyatlarini tarannum etadi, saroy zal (stans)lariga işlagan freskalari rassomlik san'atida monumental rangtasvirning katta yutuği, tasviriy san'atning me'morlik b-n uyğunligining eng yaxşi namunasi böldi. Jumladan, Della Senyatura zalida inson faoliyatining 4 sohasi — din («Munozara»), falsafa («Afina maktabi»), şe'riyat («Parnas»), huquq («Aql, Mezon va Kuç»)ni tasvirlaydi qamda plafonda şu kompozitsiyalarga mos injil va afsonalar mazmuniga oid majoziy şaklli kompozitsiyalar yaratib, ulkan iste'dod egasi sifatida şuxrat qozondi. Rimda R. yetuk portretçi sifatida namoyon böddi: «Papa Yuliy II» (taxm. 1510), «Kardinal portreta» (taxm. 1512), «B.Kastilone» (1515—16), «Lev X kardinallar b-n» (taxm. 1518) va b.; «Madonna Alba» (taxm. 1510—I), «Madonna di Folino» (taxm. 1511—12) kabi madonnalar tasvirida uluğ tuyğu — onalik tuyğusini bera oldi, ayniqsa, «Sikst madonnasi» (1515—19) eng mukammal asar sifatida xavotirlik va öta nafosat tuyğusini uyğunlaştirgan.
R.ning me'morlikdagi faoliyati muhim ahamiyatga ega böldi; me'mor Barmante boşlagan Rimdagi Avliyo Pyotr sobori qurilişiga uning vafotidan söng R. rahbarlik qiddi, qurilişni özining yangi bazilikali loyihasi asosida davom ettirdi. Vatikandagi bir neça binolar R. rahbarligida qurilgan, uning loyihasi va rasmlari asosida köp binolar, ayniqsa, yirik saroylar barpo etilgan; har bir saroyga öziga xos qiyofa va bezaklar berişga intilgan [Rimda R. loyihasi asoida aylana tarxli SantElijo deli Orefiçi çerkovi (1509 y.dan), SantaMariya del Popolo çerkovining nafis Kiji kapellasi (1512— 20) va palatssolar qurilgan], u qurgan binolar salobatliligi va interyerlarining nozikligi b-n ajralib turadi. Uzoq vaktlar davomida betakror san'at namunasi mavqeini saqlagan R. ijodiga keyingi davr ijodkorlari ideal san'at namunasi sifatida takrortakror murojaat etdilar.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАФАЭЛЬ [асли Рафаэлло Санти (Санцио), Rafaello Santi (Sanzio)] [1483.26 ёки 28.3 (айрим манбаларга кўра, 6.4), Урбино — 1520.6.4, Рим] итальян рассоми ва меъмори; Р. санъатида Юксак Уйғониш даврига хос бўлган гўзаллик ва мукаммал дунё ҳақидаги илғор қарашлар, ҳаётбахш идеаллар уйғунликда ўта аниқлик б-н мужассамлашган. Илк асарларидаёқ манзара б-н уйғунлашган нафис шакллар Р.нинг юксак иқтидоридан дарак беради («Рицарь уйқуси», Миллий галерея, Лондон; «Мадонна Конестабиле», Эрмитаж — тахм. 1500—02), «Мариянинг никоҳи» асари (1504, Брера) фазовий ечими жиҳатидан устози Перужино асарларига яқин. 1504—08 й.лар Флоренцияда яшаб, буюк санъаткорлар (Леонардо да Винчи, Ф. Бартоломмео ва б.) ижоди, анатомия ва перспективани ўрганади, драматик воқеаларга бой асарлар яратади («Тобутга қўйиш», 1507, Боргозе гал., Рим ва б.), кўплаб яратган мадонналари унга катта шуҳрат келтирди: «Мадонна Грандука» (Питти, Флоренция), «Богбон мадонна» (Лувр, Париж) ва б. 1508 й.дан папа Юлий II таклифи б-н Римда яшаб, ижод қилади, антик ёдторликлар б-н танишади, археологик қазишмаларда иштирок этади. Ватикан саройида деворий расмлар туркуминл яратади: уларда озодлик ғоялари ва инсоний бахт, инсонни хар томонлама жисмоний ўсиши ва руҳий имкониятларини тараннум этади, сарой зал (станц)ларига ишлаган фрескалари рассомлик санъатида монументал рангтасвирнинг катта ютуғи, тасвирий санъатнинг меъморлик б-н уйғунлигининг энг яхши намунаси бўлди. Жумладан, Делла Сеньятура залида инсон фаолиятининг 4 соҳаси — дин («Мунозара»), фалсафа («Афина мактаби»), шеърият («Парнас»), ҳуқуқ («Ақл, Мезон ва Куч»)ни тасвирлайди қамда плафонда шу композицияларга мос инжил ва афсоналар мазмунига оид мажозий шаклли композициялар яратиб, улкан истеъдод эгаси сифатида шухрат қозонди. Римда Р. етук портретчи сифатида намоён бўдди: «Папа Юлий II» (тахм. 1510), «Кардинал портрета» (тахм. 1512), «Б.Кастилоне» (1515—16), «Лев X кардиналлар б-н» (тахм. 1518) ва б.; «Мадонна Альба» (тахм. 1510—И), «Мадонна ди Фолиньо» (тахм. 1511—12) каби мадонналар тасвирида улуғ туйғу — оналик туйғусини бера олди, айниқса, «Сикст мадоннаси» (1515—19) энг мукаммал асар сифатида хавотирлик ва ўта нафосат туйғусини уйғунлаштирган.
Р.нинг меъморликдаги фаолияти муҳим аҳамиятга эга бўлди; меъмор Барманте бошлаган Римдаги Авлиё Пётр собори қурилишига унинг вафотидан сўнг Р. раҳбарлик қидди, қурилишни ўзининг янги базиликали лойиҳаси асосида давом эттирди. Ватикандаги бир неча бинолар Р. раҳбарлигида қурилган, унинг лойиҳаси ва расмлари асосида кўп бинолар, айниқса, йирик саройлар барпо этилган; ҳар бир саройга ўзига хос қиёфа ва безаклар беришга интилган [Римда Р. лойиҳаси асоида айлана тархли СантЭлижо дельи Орефичи черкови (1509 й.дан), СантаМария дель Пополо черковининг нафис Кижи капелласи (1512— 20) ва палаццолар қурилган], у қурган бинолар салобатлилиги ва интерьерларининг нозиклиги б-н ажралиб туради. Узоқ вактлар давомида бетакрор санъат намунаси мавқеини сақлаган Р. ижодига кейинги давр ижодкорлари идеал санъат намунаси сифатида такрортакрор мурожаат этдилар.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.