Raketa dvigateli
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 55–56-b. — ziyouz.com
Raketa dvigateli (RD) — atrofmuhit (havo, suv) dan foydalanmay işlaydigan reaktiv dvigatel. Reaktiv oqim kinetik energiyaga aylanuvçi energiyaning turiga qarab, kimyoviy, yadroviy, elektr xillariga bulinadi.
Kimyoviy RD, asosan, ikki kiyem — yoniş kamerasi va reaktiv soplodan iborat. Yoniş kamerasida ötadigan kimyoviy reaksiya natijasida yonilği qizigan gazlarga aylanadi. Bu gazlar reaktiv soplolarda kengayib, katta tezlik b-n taşqariga çiqqanda reaktiv tortiş kuçi vujudga keladi. Gaz kança tez çiqsa, reaktiv tortiş kuçi şunça katta böladi. Bu körsatkiç yonilğining sifatiga boğliq. RD suyuq yonilği va qattiq yoqilğida işlaşi mumkin. Qattiq yoqilğili RD (QYORD) bir neça yuz yildan beri ma'lum. Dastlab, yoqilği sifatida qora porox, söngra tutunsiz porox işlatilgan, keyinçalik murakkab tarkibli yonilği işlatila boşladi. QYORD, asosan, harbiy texnikada (raketa artilleriyasida), ya'ni turli tipdagi reaktiv qurilmalarda işlatiladi. Juda katta ölçamli va juda uzoqqa uçib boradigan raketalar (Mas, qit'alararo ballistik raketalar) kosmonavtikatsz. ham qöllaniladi. Mas, bir bosqiçli eltuvçi raketa uçun QYORD işlatiş mumkin. QYORD yuzlarça t tortiş kuçi vujudga keltira oladi.
Kosmik parvozlar uçun, asosan, suyuq yonilğili RD (SYORD) işlatiladi (rasm). Uni K.E. Siolkovskiy 1903 y.da taklif qilgan. Birinçi sovet SYORD Leningraddagi Gazodinamik laboratoriya (GDL)da 1930—31 y.larda yaratildi. F.A.Sander işlab çiqqan RD suyuq kislorod va benzindan iborat yonilğida sinab kurildi (1933). Keyinçalik, Yer sun'iy yöldoşlari uçirişni, birinçi kosmonavtlarning parvozini ta'minlagan kuçli dvigatellar (RD107 va b.) işlab çiqildi. SYORD yoniş kamerasi, reaktiv soplo, turbonasos agregati, gaz generatori, buğgaz generatori, avtomatik tizim, rostlaş organlari, öt oldiriş tizimi, telemetrik datçiklar, yordamçi agregatlar, rama va b.dan iborat. SYORD bir yoki köp kamerali bulişi mumkin. U vazifasiga köra, asosiy (marş), korreksiyalovçi (tuzatuvçi), yunalişini tormozlovçi, uzgartiruvçi xillarga ajraladi.
Aralaş yonilğili RD da yonilğining suyuq va qattiq komponentlaridan bir vaqtda foydalaniladi. Bunda geterogen yonilği RD ning yoniş kamerasiga qattiq yonilği joylaştiriladi, suyuqyonilği esa bakdan uzatiladi. Yadro RD da erişiladigan soliştirma tortiş kuçiga qaraganda ança katta tortiş kuçi hosil kiliş mumkin.
Reaktorda ajratiladigan issiklik iş jismini qizdirişga sarflanadi, çunki bunda energiya manbai va iş jismi alohidaalohida böladi.
RD ning soliştirma tortiş kuçini oşirişda yadro energiyasidan foydalaniş yaxşi samara beradi. Elektr RD (ERD) yordamida soliştirma tortiş kuçini yuzlarça marta oşiriş mumkin. Bunda elektr energiyasi reaktiv oqimning kinetik energiyasiga aylanadi.
Foton yoki kvant RD nazariy jihatdan eng mukammal dvigatel hisoblanadi. Bunda reaktiv oqimni nurlaniş kvantlari hosil qiladi. Juda uzok, va murakkab kosmik parvozlarda foton RD juda qöl kelardi, lekin hali bunday dvigatellar yaratilganiça yöq (2004). Aviatsiyada RD asosan yordamçi dvigatellar sifatida işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАКЕТА ДВИГАТЕЛИ (РД) — атрофмуҳит (ҳаво, сув) дан фойдаланмай ишлайдиган реактив двигатель. Реактив оқим кинетик энергияга айланувчи энергиянинг турига қараб, кимёвий, ядровий, электр хилларига булинади.
Кимёвий РД, асосан, икки кием — ёниш камераси ва реактив соплодан иборат. Ёниш камерасида ўтадиган кимёвий реакция натижасида ёнилғи қизиган газларга айланади. Бу газлар реактив соплоларда кенгайиб, катта тезлик б-н ташқарига чиққанда реактив тортиш кучи вужудга келади. Газ канча тез чиқса, реактив тортиш кучи шунча катта бўлади. Бу кўрсаткич ёнилғининг сифатига боғлиқ. РД суюқ ёнилғи ва қаттиқ ёқилғида ишлаши мумкин. Қаттиқ ёқилғили РД (ҚЁРД) бир неча юз йилдан бери маълум. Дастлаб, ёқилғи сифатида қора порох, сўнгра тутунсиз порох ишлатилган, кейинчалик мураккаб таркибли ёнилғи ишлатила бошлади. ҚЁРД, асосан, ҳарбий техникада (ракета артиллериясида), яъни турли типдаги реактив қурилмаларда ишлатилади. Жуда катта ўлчамли ва жуда узоққа учиб борадиган ракеталар (Мас, қитъалараро баллистик ракеталар) космонавтикацз. ҳам қўлланилади. Мас, бир босқичли элтувчи ракета учун ҚЁРД ишлатиш мумкин. ҚЁРД юзларча т тортиш кучи вужудга келтира олади.
Космик парвозлар учун, асосан, суюқ ёнилғили РД (СЁРД) ишлатилади (раcм). Уни К.Э. Циолковский 1903 й.да таклиф қилган. Биринчи совет СЁРД Ленинграддаги Газодинамик лаборатория (ГДЛ)да 1930—31 й.ларда яратилди. Ф.А.Цандер ишлаб чиққан РД суюқ кислород ва бензиндан иборат ёнилғида синаб курилди (1933). Кейинчалик, Ер сунъий йўлдошлари учиришни, биринчи космонавтларнинг парвозини таъминлаган кучли двигателлар (РД107 ва б.) ишлаб чиқилди. СЁРД ёниш камераси, реактив сопло, турбонасос агрегати, газ генератори, буғгаз генератори, автоматик тизим, ростлаш органлари, ўт олдириш тизими, телеметрик датчиклар, ёрдамчи агрегатлар, рама ва б.дан иборат. СЁРД бир ёки кўп камерали булиши мумкин. У вазифасига кўра, асосий (марш), коррекцияловчи (тузатувчи), йуналишини тормозловчи, узгартирувчи хилларга ажралади.
Аралаш ёнилғили РД да ёнилғининг суюқ ва қаттиқ компонентларидан бир вақтда фойдаланилади. Бунда гетероген ёнилғи РД нинг ёниш камерасига қаттиқ ёнилғи жойлаштирилади, суюқёнилғи эса бакдан узатилади. Ядро РД да эришиладиган солиштирма тортиш кучига қараганда анча катта тортиш кучи ҳосил килиш мумкин.
Реакторда ажратиладиган иссиклик иш жисмини қиздиришга сарфланади, чунки бунда энергия манбаи ва иш жисми алоҳидаалоҳида бўлади.
РД нинг солиштирма тортиш кучини оширишда ядро энергиясидан фойдаланиш яхши самара беради. Электр РД (ЭРД) ёрдамида солиштирма тортиш кучини юзларча марта ошириш мумкин. Бунда электр энергияси реактив оқимнинг кинетик энергиясига айланади.
Фотон ёки квант РД назарий жиҳатдан энг мукаммал двигатель ҳисобланади. Бунда реактив оқимни нурланиш квантлари ҳосил қилади. Жуда узок, ва мураккаб космик парвозларда фотон РД жуда қўл келарди, лекин ҳали бундай двигателлар яратилганича йўқ (2004). Авиацияда РД асосан ёрдамчи двигателлар сифатида ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.